Bỏ qua đến nội dung

Làng gốm Bát Tràng - Hồn đất nung bảy thế kỷ bên dòng sông Hồng

Nằm bên tả ngạn sông Hồng thuộc huyện Gia Lâm, làng gốm Bát Tràng là trung tâm chế tác gốm sứ cổ truyền lâu đời bậc nhất vùng châu thổ Bắc Bộ, nơi kết tinh kỹ nghệ tạo hình bàn xoay thủ công với bí quyết pha chế các dòng men cổ qua hàng chục thế hệ nghệ nhân.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Kiến trúc bảy khối xoắn ốc hình bàn xoay của Bảo tàng gốm Bát Tràng tại Gia Lâm

Trải qua hơn bảy trăm năm đỏ lửa kể từ ngày cư dân cổ theo bước thiên đô về lập nghiệp nơi bãi bồi ven sông, làng gốm Bát Tràng đã định hình diện mạo một trung tâm thủ công sầm uất gắn liền với lịch sử kinh kỳ Thăng Long. Từ nguồn đất sét trắng dẻo mịn hòa quyện cùng phù sa châu thổ và ngọn lửa nung truyền thống, các dòng họ nghệ nhân nơi đây đã kiến tạo nên hệ sinh thái di sản gốm sứ mang đậm cốt cách văn hiến dân tộc.

Cội nguồn lịch sử bảy thế kỷ của làng gốm Bát Tràng

Lịch sử hình thành làng gốm Bát Tràng gắn liền với những cuộc dịch chuyển dân cư và sự hưng thịnh của các triều đại phong kiến Đại Việt từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV. Không gian làng nghề tọa lạc trên dải đất ven đê tả ngạn sông Hồng thuộc huyện Gia Lâm, sở hữu vị trí giao thông thủy bộ huyết mạch kết nối kinh thành xưa với mạng lưới thương cảng phía đông.

Hành trình di cư từ Bồ Bát đến Bạch Thổ phường

Theo gia phả các dòng họ lớn cùng tư liệu trong Đại Việt sử ký toàn thư, tiền thân của cộng đồng cư dân nơi đây bắt nguồn từ làng gốm Bồ Bát thuộc vùng Yên Mô, gần khu vực Cố đô Hoa Lư xưa. Năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ ban hành Chiếu dời đô đưa trung tâm chính trị về thành Đại La và đổi tên thành Thăng Long, năm dòng họ làm gốm danh tiếng tại Bồ Bát gồm họ Trần, họ Vương, họ Nguyễn, họ Lê và họ Phạm đã đưa gia quyến ngược dòng sông phục vụ kiến thiết kinh đô.

Khi thuyền dừng chân tại bãi bồi ven sông Nhị Hà phía đông kinh thành, các bậc tiền nhân nhận thấy nơi đây có tầng đất sét trắng dẻo mịn và thế đất cao ráo thuận lợi cho việc xây lò nung. Họ hợp sức cùng cư dân họ Nguyễn bản địa khai mở nghề gốm và đặt tên vùng đất mới là Bạch Thổ phường, nghĩa là phường đất trắng. Đến thời Hậu Lê khoảng thế kỷ XV, khi sản xuất đồ sành sứ phát triển quy mô lớn, địa danh Bát Tràng chính thức định hình với ý nghĩa là cái sân lớn chuyên chế tác gốm sứ.

Dấu ấn gạch ngói ngự dụng và giao thương đường sông

Trong suốt các triều đại Lý, Trần, Lê sơ và Mạc, làng gốm Bát Tràng giữ vai trò công xưởng cung cấp vật liệu kiến trúc và đồ ngự dụng trọng yếu cho triều đình. Những viên gạch vồ Bát Tràng nung già đanh chắc cùng hệ thống ngói mũi hài, ngói ống tráng men hoàng lưu ly và thanh lưu ly đã góp mặt trong quá trình xây dựng các cung điện tại Hoàng thành Thăng Long, nền điện trung tâm Điện Kính Thiên cũng như quần thể Văn Miếu Quốc Tử Giám. Các cuộc khai quật tại Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu đã phát lộ hàng vạn hiện vật bát đĩa, chân đèn và gạch ngói Bát Tràng xếp lớp qua nhiều tầng văn hóa.

Không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước và tiến cúng triều đình như ghi chép trong sách Dư địa chí thế kỷ XV, sản phẩm làng nghề còn theo thuyền buôn xuôi dòng sông Hồng ra biển lớn. Cùng với làng gốm cổ Chu Đậu và làng gốm Phù Lãng ở vùng Đông Bắc, gốm sứ Bát Tràng đã tham gia mạnh mẽ vào mạng lưới giao thương đường biển thế kỷ XVI – XVII, hiện diện trên các thương thuyền quốc tế cập bến Kẻ Chợ gần khu vực Phố cổ Hà Nội ngày nay.

Bến thuyền tập kết sản phẩm gốm men lam bên dòng sông Hồng tại làng gốm Bát Tràng
Bến thuyền tập kết sản phẩm gốm men lam bên dòng sông Hồng tại làng gốm Bát Tràng

Chất đất sét trắng và kỹ nghệ lửa tại làng gốm Bát Tràng

Sức sống bền bỉ của làng gốm Bát Tràng được quyết định bởi sự kết hợp giữa nguồn nguyên liệu khoáng sản đặc hữu và quy trình kỹ thuật thủ công nghiêm ngặt. Người thợ gốm xưa đúc kết quy trình nghề nghiệp qua bốn yếu tố cốt lõi gồm nhất xương, nhì da, thứ ba dạc lò, thể hiện sự làm chủ từ khâu chọn đất mộc đến khâu điều khiển nhiệt độ lò nung.

Quy trình ngâm luyện đất sét trắng qua bốn bể lắng

Khi trữ lượng đất sét tự nhiên tại Bạch Thổ phường dần vơi đi sau nhiều thế kỷ khai thác, các nghệ nhân đã vận chuyển đường thủy nguồn đất sét trắng Trúc Thôn thuộc vùng Đông Triều cùng đất sét cổ truyền vùng Dầu, vùng Hố. Loại đất sét này có hàm lượng cao lanh cao, độ dẻo lớn, hạt mịn và khả năng chịu lửa trên 1.200 độ C mà không bị biến dạng.

Để biến những tảng đất nguyên khai thành khối đất mộc tinh khiết, người thợ thực hiện kỹ thuật ngâm luyện qua hệ thống bốn bể lắng đặt ở bốn độ cao chênh lệch nhau. Tại bể cái cao nhất, đất thô được ngâm nước ba đến bốn tháng cho rã mục rồi đánh khuấy nhuyễn để tạp chất nặng lắng xuống đáy. Dòng hồ đất lỏng mịn phía trên được tháo chảy xuống bể lắng, tiếp tục phơi nắng và gạn lọc sang bể phơi rồi đưa xuống bể ủ. Qua quá trình lắng lọc tự nhiên cùng công đoạn thái đất, đạp đất nhiều lần, khối xương đất đạt độ đồng nhất và sạch bọt khí.

Nghệ thuật chuốt gốm bàn xoay và nung lò bầu cổ

Khâu tạo hình sản phẩm tại làng gốm Bát Tràng nổi bật với kỹ thuật vuốt tay và chuốt gốm trực tiếp trên bàn xoay thủ công. Người thợ dùng chân đạp cho bàn xoay quay tròn đều đặn đồng thời sử dụng đôi bàn tay khéo léo kéo vuốt khối đất đặt ở tâm bàn xoay thành hình dáng cân đối. Khi sản phẩm đạt độ se khô vừa phải, nghệ nhân tiến hành tiện gọt phần chân đế, tỉa các đường gờ chỉ và lắp ghép quai bình, vòi ấm hoặc đắp nổi hoa văn bằng hồ đất loãng.

Sau khi phơi khô xương gốm mộc và tráng men, các hiện vật được đặt vào bao nung bằng đất chịu lửa và xếp chồng trong lòng lò. Trong lịch sử làng nghề, hệ thống lò bầu cổ được xây dựng theo dáng con rồng vươn lên cao với độ nghiêng 12 đến 15 độ, chia thành năm đến bảy bầu đốt nối tiếp nhau. Việc đốt lò bằng củi đòi hỏi kinh nghiệm tinh tường của người thợ cả khi quan sát màu lửa qua lỗ dòm để điều chỉnh lượng củi, duy trì nhiệt độ ổn định từ 1.200 đến 1.300 độ C suốt nhiều ngày đêm.

Sân phơi xương gốm mộc và những chiếc lư hương gốm cổ truyền tại làng gốm Bát Tràng
Sân phơi xương gốm mộc và những chiếc lư hương gốm cổ truyền tại làng gốm Bát Tràng

Hệ thống dòng men cổ truyền làm nên danh tiếng làng gốm Bát Tràng

Bên cạnh cốt đất dày dặn, linh hồn nghệ thuật của làng gốm Bát Tràng nằm ở kho tàng công thức pha chế các dòng men cổ bí truyền làm từ tro trấu, vôi bột, đất sét trắng phù sa và khoáng vật tự nhiên. Mỗi dòng men khi đi qua ngọn lửa nhiệt độ cao lại biến ảo tạo nên sắc thái thẩm mỹ riêng biệt.

Vẻ đẹp thanh nhã của gốm men lam và men ngọc

Xuất hiện từ khoảng thế kỷ XIV và vươn tới đỉnh cao vào thời Lê sơ – Mạc, gốm men lam là dòng sản phẩm tiêu biểu có độ phổ biến rộng rãi bậc nhất tại làng nghề. Các nghệ nhân sử dụng khoáng chất cô ban nghiền nhỏ pha với nước, dùng bút lông vẽ trực tiếp các đồ án hoa văn lên bề mặt xương gốm mộc trước khi tráng lớp men trong suốt bên ngoài. Khi nung chín ở nhiệt độ cao, sắc lam cô ban ẩn sâu dưới lớp men bóng mượt hiện lên với đủ cung bậc từ xanh thanh thiên, xanh chàm đến xanh đen sâu thẳm, khắc họa sinh động hình tượng rồng mây, phượng múa, cá chép vượt vũ môn hay tùng hạc diên niên.

Song hành cùng men lam, dòng men ngọc và men trắng ngà tiếp nối truyền thống mỹ thuật thời Lý – Trần với sắc độ dịu mắt như ngọc thạch tự nhiên. Lớp men ngọc có độ dày vừa phải, bóng trong và thường kết hợp với kỹ thuật khắc chìm, chạm nổi hoa sen, cúc dây hoặc lá đề trên thân bát, đĩa, ấm trà. Những bộ ấm chén men ngọc và men lam Bát Tràng từ lâu đã gắn bó mật thiết với nghệ thuật thưởng thức trà sen Tây Hồ tao nhã của người dân đất kinh kỳ.

Kỹ thuật tạo vết nứt thời gian trên gốm men rạn

Ra đời vào khoảng cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII dưới thời Lê Trung hưng, gốm men rạn là sáng tạo kỹ thuật độc đáo của các bậc tiền nhân Bát Tràng. Nguyên lý hình thành loại men này dựa trên sự chênh lệch có chủ đích về hệ số giãn nở nhiệt giữa phần xương gốm bên trong và lớp men phủ bên ngoài. Công thức pha men sử dụng đá trường thạch, đá vôi và tro trấu theo tỷ lệ riêng sao cho khi sản phẩm nung chín trên 1.200 độ C và bắt đầu hạ nhiệt trong lò, lớp men co rút nhanh hơn cốt đất, tự động nứt ra tạo thành mạng lưới đường rạn ngẫu nhiên trên khắp bề mặt nhưng vẫn bám chặt vào xương gốm.

Sau khi dỡ lò, người thợ dùng dung dịch thuốc tím, nước bã trầu hoặc mực tàu xoa đều lên bề mặt hiện vật rồi lau sạch phần men bóng bên ngoài. Sắc màu sẫm thấm sâu vào từng kẽ nứt làm nổi bật các mắt rạn có hình tam giác, tứ giác, ngũ giác hay hình cánh hoa mai đan xen nhau, tạo nên vẻ đẹp cổ kính trên các dòng đồ thờ tự như chân đèn, lư hương, đỉnh gốm, chóe thờ và bình lộc bình.

Dòng men cổ truyềnGiai đoạn định hìnhThành phần tạo màu và kỹ thuật cốt lõiĐặc trưng thẩm mỹ và dòng sản phẩm tiêu biểu
Men ngọc và men trắng ngàThế kỷ XI – XIV (thời Lý – Trần)Tro trấu nếp, đất sét trắng, đá vôi tự nhiên kết hợp khắc chìm hoa vănSắc trắng ngà ấm hoặc xanh ngọc dịu mắt trên bát đĩa, ấm trà, âu, thạp
Men nâu (men socola)Thế kỷ XIV – XV (thời Trần – Lê sơ)Khoáng chất sắt tự nhiên từ đá ong và bùn phù sa sông HồngSắc nâu trầm ấm, mộc mạc, khỏe khoắn trên chum, vại, thố, bình vôi
Men lam (hoa lam)Thế kỷ XIV – XVII (thời Lê – Mạc)Khoáng chất cô ban vẽ bút lông trực tiếp dưới lớp men trong suốtSắc xanh lam biến thiên đa dạng cùng họa tiết rồng phượng, tứ linh, phong cảnh
Men rạn cổ truyềnThế kỷ XVI – XVIII (thời Lê Trung hưng)Chênh lệch hệ số co giãn nhiệt giữa cốt đất và men đá trường thạchMạng lưới vết rạn tam giác, ngũ giác cổ kính trên chân đèn, lư hương, đỉnh thờ
Men lam xám và đa sắcThế kỷ XVIII – XIX (thời Tây Sơn – Nguyễn)Kết hợp men rạn, men lam và các chi tiết đắp nổi để mộc không tráng menBố cục cầu kỳ, tương phản chất liệu trên đồ tế tự đình đền và bình trang trí

Không gian kiến trúc và di sản văn hóa tại làng gốm Bát Tràng

Không chỉ lưu giữ những bí quyết kỹ thuật chế tác đồ nung, làng gốm Bát Tràng còn là một quần thể di sản kiến trúc và văn hóa sống động ven sông Hồng. Cấu trúc không gian làng cổ phản ánh đặc trưng sinh hoạt của cộng đồng cư dân thủ công nghiệp mật độ cao nhưng vẫn gắn kết chặt chẽ qua thiết chế đình, đền, nhà thờ họ và phường hội.

Ngõ cổ gạch nghiêng, đình làng và Bảo tàng gốm Bát Tràng

Đi sâu vào khu vực làng cổ Bát Tràng, du khách bắt gặp hệ thống ngõ nhỏ hẹp chỉ rộng từ một đến hai mét đan cài theo cấu trúc xương cá trên gò đất cao tránh lũ sông Hồng. Hai bên ngõ là những bức tường xây bằng gạch Bát Tràng cổ, trên mặt tường vẫn lưu dấu những vệt than củi đen nhánh. Trong lòng làng cổ vẫn bảo tồn nguyên vẹn công trình lò bầu cổ Duyệt Thị có tuổi đời gần một thế kỷ cùng các ngôi nhà cổ và nhà thờ các dòng họ khai sáng làng nghề.

Tâm điểm tín ngưỡng của cộng đồng là đình làng Bát Tràng quay mặt ra dòng sông Hồng mênh mang, nơi thờ Lục vị Thành hoàng đại diện cho các vị thần bảo hộ và tổ nghề. Đặc biệt, ngày 20 tháng 2 năm 1959, làng nghề từng vinh dự đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm hỏi bà con xã viên và căn dặn phát huy truyền thống thủ công lâu đời. Bên cạnh các di tích cổ kính, diện mạo đương đại của làng nghề được tô điểm bởi công trình Bảo tàng gốm Bát Tràng lấy cảm hứng từ bảy khối xoắn ốc uốn lượn như những khối đất sét đang vươn lên trên bàn xoay.

Lễ hội truyền thống và giá trị di sản phi vật thể

Đời sống văn hóa tinh thần của cư dân làng nghề được thể hiện tập trung trong lễ hội truyền thống diễn ra vào trung tuần tháng Hai âm lịch hằng năm tại khu vực đình làng và bến sông Hồng. Lễ hội bảo lưu nhiều nghi thức cổ truyền như lễ rước nước trên sông Hồng bằng đoàn thuyền rồng, lễ tắm bài vị, lễ dâng hương tế Tổ nghề, lễ rước mâm cỗ tam sinh và trò chơi cờ người dân gian. Với những giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc sắc, nghề gốm Bát Tràng cùng lễ hội truyền thống của làng đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

  • Bảo tồn bí quyết kỹ nghệ gia truyền: Gìn giữ quy trình xử lý đất sét trắng, kỹ thuật vuốt tay bàn xoay, nghệ thuật vẽ bút lông và công thức pha chế men lam, men rạn, men ngọc qua các thế hệ nghệ nhân.
  • Phục dựng dòng gốm ngự dụng cổ: Nghiên cứu và chế tác thành công nhiều tiêu bản gốm hoa nâu thời Lý – Trần, chân đèn thời Mạc và gạch ngói phục vụ trùng tu di tích quốc gia.
  • Đổi mới công nghệ nung thân thiện môi trường: Chuyển đổi từ lò than, lò củi sang hệ thống lò gas hiện đại giúp kiểm soát nhiệt độ chuẩn xác và bảo vệ cảnh quan sinh thái ven sông.
  • Số hóa và lan tỏa di sản văn hiến: Trên hành trình lưu giữ bản sắc thủ công mỹ nghệ Thăng Long, chuyên trang Hà Nội NSSC ghi nhận Bát Tràng như một biểu tượng tiêu biểu cho sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản cổ truyền và tư duy sáng tạo đương đại.

Trải qua hơn bảy thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, làng gốm Bát Tràng vẫn bền bỉ giữ lửa nghề bên dòng sông Hồng nặng đỏ phù sa. Sự hòa quyện giữa chất đất trắng tinh khiết, đôi bàn tay tài hoa trên bàn xoay gỗ và những dòng men cổ vượt thời gian đã khẳng định vị thế độc tôn của một kinh đô gốm sứ cổ truyền, tiếp tục làm rạng danh trí tuệ và tâm hồn Việt Nam trên bản đồ di sản văn hóa thế giới.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất