Bỏ qua đến nội dung

Làng lụa Vạn Phúc - Tinh hoa tơ tằm ngàn năm bên dòng sông Nhuệ

Tọa lạc bên bờ sông Nhuệ thuộc quận Hà Đông, làng lụa Vạn Phúc là cái nôi nghề dệt tơ tằm cổ truyền có lịch sử hơn một nghìn năm, nổi danh khắp trong và ngoài nước bởi những tấm lụa vân mềm mại, óng ả từng được chọn làm phẩm vật tiến cung dưới các triều đại phong kiến.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Không gian trưng bày các tấm khăn lụa tơ tằm hoa văn truyền thống tại làng lụa Vạn Phúc

Từ tên gọi cổ xưa đến diện mạo di sản văn hóa đương đại, làng lụa Vạn Phúc đã dệt nên bản anh hùng ca lao động bền bỉ qua tiếng thoi đưa nhịp nhàng suốt hơn mười thế kỷ. Sự kết hợp giữa nguồn tơ tằm tự nhiên thượng hạng, bí quyết dệt hoa văn chìm nổi trên khung cửi gỗ và chiều sâu văn hóa tâm linh đã đưa thương hiệu lụa Hà Đông trở thành biểu tượng thanh lịch của đất kinh kỳ.

Cội nguồn lịch sử hơn một thiên niên kỷ của làng lụa Vạn Phúc

Lịch sử hình thành làng lụa Vạn Phúc gắn liền với truyền thống canh cửi lâu đời của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ Bắc Bộ. Nằm bên tả ngạn dòng sông cổ hiền hòa ở cửa ngõ phía tây nam kinh thành, vùng đất này hội tụ đầy đủ điều kiện thổ nhưỡng bãi bồi màu mỡ cho cây dâu xanh tốt quanh năm và nguồn nước ngọt dồi dào phục vụ kỹ nghệ ươm tơ.

Công đức Tổ nghề A Lã Đê Nương bên sông Nhuệ

Theo thần phả lưu giữ tại đình làng cùng truyền thuyết dân gian xứ Đoài, cội nguồn nghề dệt nơi đây khởi phát từ thế kỷ IX gắn với công đức của bà A Lã Đê Nương (tức Lã Thị Nga). Vốn là người con gái tài sắc vẹn toàn quê vùng miền núi phía bắc, khi theo phu quân về trấn nhậm tại thành Đại La, bà thường đi thuyền du ngoạn dọc theo dòng sông Nhuệ và dừng chân tại trang Vạn Bảo. Nhận thấy thế đất ven sông trù phú, cư dân chất phác và cần cù, bà đã quyết định lưu lại lập ấp, truyền dạy cho dân làng nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa.

Sau khi bà qua đời vào ngày 25 tháng Chạp âm lịch, nhân dân địa phương đã lập miếu thờ và suy tôn bà làm Thành hoàng làng kiêm Tổ sư nghề dệt lụa. Qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn, bà liên tục được các bậc đế vương ban tặng hai mươi tư đạo sắc phong thượng đẳng thần với mỹ tự Nga Hoàng Đại Vương nhằm ghi nhận công lao khai mở nghề tơ lụa cho vùng đất ven kinh kỳ.

Từ danh xưng Vạn Bảo xưa đến tiếng vang quốc tế

Trong suốt nhiều thế kỷ phong kiến, vùng đất này mang tên gọi làng Vạn Bảo, thuộc tổng Thượng Thanh Oai, trấn Sơn Tây xưa. Đến cuối thế kỷ XIX dưới triều nhà Nguyễn, để tránh phạm húy tên vua Thành Thái (tức Nguyễn Phúc Bảo Lân), dân làng đã đổi tên Vạn Bảo thành Vạn Phúc với ước vọng muôn điều phúc lành hội tụ. Những tấm gấm vóc, lụa là dệt ra từ bàn tay tài hoa của thợ thủ công trong làng từ lâu đã trở thành phẩm vật quý giá tiến cung vào Hoàng thành Thăng Long phục vụ trang phục cho hoàng thất và quan lại triều đình.

Bước sang nửa đầu thế kỷ XX, danh tiếng của làng lụa Vạn Phúc vươn ra khỏi biên giới Đại Việt khi lần đầu tiên được giới thiệu tại các hội chợ quốc tế ở Marseille năm 1931 và Paris năm 1938. Người Pháp đánh giá lụa tơ tằm Hà Đông là dòng sản phẩm thủ công tinh xảo bậc nhất toàn cõi Đông Dương. Tại thị trường Kẻ Chợ, những tấm lụa Vạn Phúc thượng hạng được giao thương tấp nập trên phố Hàng Đào, Hàng Ngang thuộc khu vực Phố cổ Hà Nội, gắn liền với sự nghiệp buôn bán tơ lụa lừng lẫy của gia đình nhà tư sản Trịnh Văn Bô.

Các dải lụa tơ tằm nhuộm màu tự nhiên xếp quanh hộp họa tiết trống đồng tại làng lụa Vạn Phúc
Các dải lụa tơ tằm nhuộm màu tự nhiên xếp quanh hộp họa tiết trống đồng tại làng lụa Vạn Phúc

Nguồn tơ tằm tự nhiên và kỹ nghệ dệt tại làng lụa Vạn Phúc

Để tạo nên một tấm lụa đạt chuẩn mực truyền thống, các nghệ nhân tại làng lụa Vạn Phúc phải thực hiện một chuỗi công đoạn chế tác thủ công khép kín đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn cao độ. Từ những chiếc kén tằm vàng óng cho đến khi tấm lụa mềm mại rời khỏi trục cuốn là cả một quá trình kết hợp giữa kinh nghiệm dân gian và cảm nhận xúc giác tinh tế.

Quy trình ươm tơ, xe sợi và hồ sợi thủ công

Nguyên liệu cốt lõi làm nên giá trị của lụa Vạn Phúc là nguồn tơ tằm tự nhiên được tuyển chọn kỹ lưỡng từ những nong kén tằm ăn lá dâu tươi ven bãi bồi sông Hồng và sông Đà. Kén tằm sau khi thu hoạch được phân loại đồng đều rồi thả vào nồi nước sôi để làm mềm lớp keo tơ tự nhiên, giúp người thợ rút mối tơ và kéo thành những sợi tơ mộc mảnh mai nhưng có độ dai bền vượt trội. Tơ rút ra được đem ngâm nước sạch, phơi khô trên giàn tre thoáng gió rồi chuyển sang công đoạn guồng tơ vào các ống suốt.

Tiếp theo là khâu xe sợi và mắc cửi, nơi người thợ chập nhiều sợi tơ đơn lại với nhau theo định lượng riêng của từng dòng vải như lụa, là, gấm, vóc, đũi hay sa. Những sợi tơ dọc chịu lực kéo căng liên tục trên khung dệt nên được hồ qua một lớp nước cháo gạo nếp loãng hoặc sáp ong tự nhiên để tăng độ bóng mượt, giảm ma sát và tránh đứt sợi khi dệt. Sợi tơ sau đó được luồn chính xác qua hàng nghìn mắt go và răng khổ bằng tre vót nhẵn bóng.

Nhịp thoi đưa trên khung cửi và bí quyết nhuộm màu

Trong không gian xưởng dệt truyền thống, hệ thống khung cửi truyền thống bằng gỗ lim hoặc gỗ mít đóng vai trò là công cụ sáng tạo trung tâm của người thợ. Với các mẫu lụa hoa văn phức tạp thời xưa, chiếc khung cửi cổ cần tới hai người thợ phối hợp nhịp nhàng, trong đó một người ngồi dưới đạp chân điều khiển bàn đạp và phóng thoi đưa sợi ngang, còn một người ngồi trên chòi cao gọi là thợ kéo hoa chuyên điều khiển hệ thống dây mẫu để nâng hạ các chùm sợi dọc tạo hình hoa văn.

Sau khi dệt xong tấm lụa mộc trắng ngà, nghệ nhân tiến hành công đoạn chuội tơ bằng nước sôi pha tro thảo mộc để loại bỏ lớp keo hồ, giúp thớ vải trở nên mềm rủ tự nhiên. Khâu nhuộm màu cổ truyền của Vạn Phúc tương đồng với kỹ nghệ nhuộm thảo mộc tại làng dệt lụa Nha Xá, sử dụng hoàn toàn nguyên liệu thiên nhiên như lá chàm cho màu xanh thẫm, củ nâu và vỏ cây sắn thuyền cho sắc nâu trầm, quả dành dành và củ nghệ cho màu vàng tươi, hay cánh hoa hiên và gỗ vang cho sắc đỏ hồng trang nhã.

Nghệ nhân kiểm tra chất lượng các cuộn vải lụa vân hoa văn cổ truyền tại làng lụa Vạn Phúc
Nghệ nhân kiểm tra chất lượng các cuộn vải lụa vân hoa văn cổ truyền tại làng lụa Vạn Phúc

Bản sắc mỹ thuật của dòng lụa vân cổ truyền làng lụa Vạn Phúc

Nhắc tới đỉnh cao nghệ thuật dệt của làng lụa Vạn Phúc, giới mộ điệu và các nhà nghiên cứu văn hóa luôn dành vị trí trang trọng nhất cho dòng lụa vân cùng hơn bảy mươi mẫu hoa văn cổ truyền. Sự tinh tế trong cấu trúc dệt đã tạo nên đặc tính vật lý độc đáo và vẻ đẹp thẩm mỹ sang trọng khó trộn lẫn của lụa tơ tằm Hà Đông.

Đặc tính đông ấm hạ mát và hoa văn chìm nổi

Danh tiếng vượt thời gian của lụa vân Vạn Phúc (vân nghĩa là mây, chỉ các họa tiết uốn lượn mềm mại như mây trời) bắt nguồn từ cấu trúc đan sợi đặc biệt tạo ra các vùng hoa văn chìm và hoa văn nổi ngay trên cùng một mặt vải. Phần nền vải thường được dệt theo kiểu vân điểm hoặc dệt sa mỏng thoáng khí, trong khi phần hoa văn được dệt dày khít với độ bóng cao hơn. Khi đưa tấm lụa ra dưới ánh sáng tự nhiên và nghiêng theo nhiều góc độ khác nhau, các họa tiết ẩn hiện lung linh mà không cần dùng đến kỹ thuật in hay vẽ màu.

Nhờ cấu tạo 100% từ sợi protein tơ tằm tự nhiên có tiết diện hình tam giác lăng trụ và cấu trúc rỗng vi mô, lụa Vạn Phúc sở hữu đặc tính sinh học quý giá là mặc mùa hè thì thoáng mát do khả năng thấm hút mồ hôi nhanh, còn mặc mùa đông lại giữ nhiệt ấm áp và hoàn toàn không tích điện. Những tấm lụa Hà Đông mềm mại ấy cũng là chất liệu nền lý tưởng để các nghệ nhân làng thêu Quất Động thể hiện những đường kim mũi chỉ thêu tay truyền thống đầy tinh xảo.

Các đồ án hoa văn cổ điển trên nền lụa tơ

Kho tàng mỹ thuật trên mặt lụa Vạn Phúc phản ánh thế giới quan phương Đông hài hòa và ước vọng về cuộc sống phúc lộc, trường thọ của người Việt. Nổi bật nhất trong hệ thống đồ án cổ truyền là mẫu lưỡng long song phượng (hai rồng chầu mặt nguyệt kết hợp đôi chim phượng hoàng tung cánh) do nghệ nhân Nguyễn Hữu Chỉnh sáng tạo và từng đoạt huy chương vàng tại hội chợ quốc tế Paris, trở thành chuẩn mực cho dòng gấm vóc lễ phục cao cấp.

Bên cạnh đó, các nghệ nhân còn lưu truyền hàng chục mẫu hoa văn kinh điển được bố cục theo lối đăng đối hoặc rải đều thanh thoát trên mặt vải như mẫu vân quế hồng điệp (hoa quế và bướm hồng), mẫu tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), mẫu ngũ phúc (năm cánh dơi ôm chữ Thọ tròn), mẫu hoa cúc dây, mẫu song hạc hay mẫu vân thọ đỉnh. Mỗi đồ án hoa văn đều tuân thủ tỷ lệ hình học chuẩn xác trên bản vẽ thiết kế khung dệt trước khi chuyển hóa thành hàng vạn nhịp đan sợi dọc ngang.

Dòng sản phẩm tiêu biểuCấu trúc kỹ thuật dệt cốt lõiĐồ án hoa văn truyền thống đặc trưngĐặc tính cảm quan và ứng dụng văn hóa
Lụa vân cổ truyềnKết hợp sợi dọc trơn và sợi dọc se tạo hoa nổi nền chìmVân quế hồng điệp, lưỡng long song phượng, vân thọ đỉnhMềm mại, nhẹ bẫng, hoa văn bắt sáng óng ả khi chuyển động
Lụa sa và lụa quếDệt mắt lưới thoáng khí bằng sợi tơ tằm se săn chắcHoa sen cách điệu, cúc dây, chấm bi chìm thanh nhãMỏng nhẹ, bay bổng, thoáng mát tối đa trong tiết trời mùa hạ
Gấm và vóc tơ tằmDệt mật độ sợi dày cao cấp với nhiều màu sợi đan xenTứ linh, chữ Thọ triện, mẫu đơn phú quý, mây lửaDày dặn, đứng dáng, sang trọng dùng cho lễ phục truyền thống
Đũi tơ tằm tự nhiênDệt từ sợi tơ thô phần vỏ ngoài của kén tằmBề mặt mộc tự nhiên hoặc kẻ sọc chìm tối giảnThô mộc, xốp nhẹ, giữ ấm tốt và mang vẻ đẹp giản dị cổ điển
Lụa hoa nhăn và lụa trơnDệt trơn mật độ cao kết hợp kỹ thuật xử lý co sợi tự nhiênSắc màu đơn sắc nhuộm thảo mộc tự nhiên bóng mượtĐộ rủ cao, ít nhăn, tôn vinh đường nét tà áo dài Việt Nam

Quần thể di tích và sức sống di sản tại làng lụa Vạn Phúc

Không chỉ là một trung tâm thủ công mỹ nghệ lâu đời, làng lụa Vạn Phúc còn lưu giữ một không gian văn hóa làng cổ đặc trưng của vùng đồng bằng sông Hồng kết hợp với những di tích lịch sử cách mạng hào hùng. Hệ thống cây đa, bến nước, giếng cổ hoa sen, cổng làng xây gạch đỏ và các công trình tâm linh tạo nên trục cảnh quan di sản hoàn chỉnh.

Kiến trúc đình Vạn Phúc, chùa làng và nhà lưu niệm

Nằm ở vị trí trung tâm của làng là ngôi đình Vạn Phúc uy nghiêm quay mặt về hướng nam nhìn ra dòng sông Nhuệ, nơi thờ Thành hoàng kiêm Tổ nghề A Lã Đê Nương. Ngôi đình mang kiến trúc nghệ thuật thời Hậu Lê – Nguyễn với tòa Đại bái năm gian mái đao cong vút, hệ thống bức cốn chạm khắc tứ linh tinh xảo và hậu cung lưu giữ các đạo sắc phong cổ. Kề bên không gian đình làng là ngôi chùa Vạn Phúc (tức Vạn Bảo tự) thanh tịnh cùng miếu Dâu – nơi gắn với huyền tích nguyên mẫu của vị Tổ nghề lúc sinh thời.

Bên cạnh giá trị văn hóa tâm linh, Vạn Phúc còn là một địa chỉ đỏ trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc. Tại ngôi nhà hai tầng của gia đình cụ Nguyễn Văn Cự trong làng, từ ngày 3 tháng 12 đến ngày 19 tháng 12 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ở, làm việc, chủ trì hội nghị Trung ương Đảng mở rộng và trực tiếp viết Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến lịch sử. Ngôi nhà lưu niệm Bác Hồ tại Vạn Phúc ngày nay được bảo tồn trang trọng như một biểu tượng của lòng yêu nước gắn liền với truyền thống làng nghề.

Bảo tồn di sản phi vật thể quốc gia đương đại

Hằng năm, lễ hội truyền thống của làng được tổ chức trọng thể từ ngày 10 đến ngày 13 tháng Giêng âm lịch và lễ kỵ Tổ nghề vào ngày 25 tháng Chạp với nghi thức rước kiệu Bát cống, dâng lễ vật tơ lụa lên đức Thánh Tổ và các hoạt động trình diễn dệt lụa cổ truyền. Ngày 6 tháng 3 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh Nghề dệt lụa Vạn Phúc vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị trường tồn của nghề thủ công hơn một thiên niên kỷ.

  • Gìn giữ bí quyết dệt lụa vân cổ: Bảo tồn các khung cửi gỗ truyền thống, phục dựng bộ sưu tập hơn bảy mươi mẫu hoa văn cổ điển và truyền dạy kỹ nghệ dệt hoa nổi nền chìm cho thế hệ trẻ.
  • Phát triển không gian văn hóa làng nghề: Quy hoạch đồng bộ tuyến phố lụa, con đường ô nghệ thuật, trung tâm bảo tồn lụa chất lượng cao và khu trưng bày quy trình ươm tơ dệt lụa thực tế.
  • Ứng dụng sáng tạo trên nền chất liệu truyền thống: Kết hợp sợi tơ tằm Vạn Phúc với sợi tơ sen sinh thái và nghệ thuật thêu tay, vẽ tay trên lụa nhằm nâng tầm giá trị mỹ thuật đương đại.
  • Số hóa và lan tỏa giá trị văn hiến: Trên hành trình bảo tồn và quảng bá hệ sinh thái di sản Thủ đô, cổng thông tin Hà Nội NSSC ghi nhận Vạn Phúc như một điểm sáng tiêu biểu kết nối tinh hoa thủ công ngàn năm với dòng chảy sáng tạo hội nhập quốc tế.

Vượt qua bao biến thiên của lịch sử, tiếng thoi đưa tại làng lụa Vạn Phúc vẫn ngân vang bền bỉ bên dòng sông Nhuệ như nhịp đập của một di sản sống giữa lòng đô thị hiện đại. Từng thước lụa vân mềm mại, óng ả không chỉ kết tinh mồ hôi, trí tuệ và bàn tay khéo léo của các thế hệ nghệ nhân Hà Đông mà còn giữ trọn hồn cốt thanh lịch của văn hóa trang phục Việt Nam qua hàng thiên niên kỷ.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất