Phố cổ Hà Nội - Di sản đô thị 36 phố phường và hồn cốt văn hiến Kẻ Chợ ngàn năm
NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Trải rộng ở phía Đông khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long và nằm tiếp giáp ngay bờ Bắc danh thắng Hồ Hoàn Kiếm, Phố cổ Hà Nội là quần thể kiến trúc đô thị cổ truyền sầm uất bậc nhất Việt Nam. Những mái ngói nghiêng màu trầm mặc cùng chuỗi đình đền thờ tổ bách nghệ nơi đây đã bảo lưu trọn vẹn nhịp đập văn hiến suốt mười thế kỷ.
Lịch sử hình thành Kẻ Chợ và 36 phố phường của Phố cổ Hà Nội
Quá trình hình thành và phát triển của Phố cổ Hà Nội phản ánh toàn bộ lịch sử đô thị hóa truyền thống của Việt Nam từ thời phong kiến tự chủ đến thời cận hiện đại. Khác với khu vực Cấm thành và Hoàng thành dành riêng cho triều đình, vùng đất phía Đông thành Thăng Long tiếp giáp sông Hồng và sông Tô Lịch cổ chính là không gian sản xuất thủ công và buôn bán của tầng lớp thị dân, tạo nên cấu trúc quy hoạch trong thành ngoài thị (Thăng Long – Kẻ Chợ) đặc trưng.
Khởi nguyên thương cảng ven sông thời Lý và Trần
Lịch sử khu phố cổ bắt nguồn trực tiếp từ sự kiện vua Lý Thái Tổ ban hành Chiếu dời đô năm 1010, định đô tại thành Đại La và mở ra kỷ nguyên phát triển rực rỡ của kinh thành Thăng Long. Nhờ vị trí đắc địa nằm ngay nơi giao hội giữa dòng sông Nhị Hà (sông Hồng) và dòng sông Tô Lịch chảy vào sát chân thành phía Đông, khu vực này nhanh chóng trở thành thương cảng đường thủy tấp nập nhất cả nước.
Sang thời nhà Trần (thế kỷ XIII – XIV), triều đình chia khu vực dân cư kinh thành thành 61 phường. Các nghệ nhân thủ công và thương nhân từ khắp các làng nghề cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ đã di cư về định cư dọc các bến sông phía Đông Hoàng thành, lập nên các phường nghề chuyên biệt vừa sản xuất vừa bày bán tại chỗ. Sự tập trung dân cư đông đúc và hoạt động chợ búa nhộn nhịp đã khai sinh tên gọi dân gian Kẻ Chợ.
Dấu ấn 36 phố phường thời Lê và thời Nguyễn
Bước sang thế kỷ XV dưới triều đại vua Lê Thánh Tông (niên hiệu Hồng Đức, 1460 – 1497), quy hoạch hành chính của kinh thành Đông Kinh được cải tổ thành 2 huyện Thọ Xương và Quảng Đức, mỗi huyện gồm 18 phường, tổng cộng tạo thành con số ước lệ 36 phố phường đi vào ca dao tục ngữ (Rủ nhau chơi khắp Long Thành / Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai). Đến thế kỷ XVII – XVIII thời Lê – Trịnh, Kẻ Chợ vươn lên thành đô thị thương mại quốc tế phồn hoa, được các thương nhân phương Tây, Nhật Bản, Hoa kiều ghi chép dưới tên gọi Kachao.
Sang thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn, khu vực phố phường thương mại phía Đông tiếp tục mở rộng nhờ quá trình bồi tụ của sông Hồng. Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, mạng lưới đường phố dạng bàn cờ kết hợp với hệ thống ngõ nhỏ xương cá được chỉnh trang, giao thoa giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam và kiến trúc mặt tiền tân cổ điển Pháp, tạo nên diện mạo đô thị di sản đặc sắc được bảo tồn đến ngày nay.
Ý nghĩa tên gọi các phố Hàng và phường nghề
Nét độc đáo bậc nhất trong văn hóa định danh của khu phố cổ là hệ thống hơn 50 tuyến phố bắt đầu bằng chữ Hàng (Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường, Hàng Bạc, Hàng Thiếc, Hàng Đồng, Hàng Mã, Hàng Buồm, Hàng Chiếu, Hàng Gai...). Mỗi con phố Hàng thực chất là một làng nghề thu nhỏ giữa lòng đô thị, nơi cư dân cùng một làng nghề ở Kinh Bắc, Hải Dương, Hưng Yên, Sơn Nam, Hà Đông lên Thăng Long lập nghiệp quây quần trên cùng một con phố để giữ gìn bí quyết nghề tổ.
Chẳng hạn, dân làng Châu Khê (Hải Dương) lập nên phố Hàng Bạc chuyên đúc bạc nén và chế tác kim hoàn; dân làng Đan Loan và Đào Xá lập phố Hàng Đào chuyên nhuộm tơ lụa điều; còn các sản vật tinh hoa của làng gốm Bát Tràng, làng lụa Vạn Phúc, làng giấy dó Yên Thái hay làng thêu Quất Động đều có những tuyến phố chuyên doanh riêng biệt để phân phối đi khắp cả nước.
| Tuyến phố cổ tiêu biểu | Ngành nghề & Mặt hàng truyền thống | Nguồn gốc làng nghề gốc & Di tích tín ngưỡng gắn liền |
|---|---|---|
| Phố Hàng Bạc | Đúc bạc nén (bạc đĩnh), đổi tiền và chế tác đồ trang sức vàng bạc kim hoàn tinh xảo. | Nghệ nhân làng Châu Khê (Hải Dương) di cư lên từ thế kỷ XV; gắn với di tích đình Kim Ngân (42–44 Hàng Bạc). |
| Phố Hàng Đào – Hàng Ngang | Nhuộm vải lụa màu hồng điều, buôn bán tơ lụa gấm vóc và hàng tạp hóa cao cấp. | Nghệ nhân làng Đan Loan, làng Vạn Phúc; gắn với đình Đồng Lạc (38 Hàng Đào) và di tích nhà số 48 Hàng Ngang. |
| Phố Hàng Buồm – Mã Mây | Chế tác buồm cói, dây thừng cho thuyền buôn đường sông và giao thương nông sản, dược liệu. | Nằm sát bến sông Hồng và cửa sông Tô Lịch xưa; gắn với đền trấn Đông đền Bạch Mã (76 Hàng Buồm) và nhà cổ 87 Mã Mây. |
| Phố Hàng Đồng – Lò Rèn | Chế tác và buôn bán đồ đồng thờ cúng, mâm đồng, nồi đồng cùng nông cụ, dụng cụ sắt rèn. | Nghệ nhân đúc đồng Đại Bái, Ngũ Xã và thợ rèn Đa Hội, Hòe Thị; gắn với đình Vũ Du, đình Lò Rèn. |
| Phố Hàng Mã – Hàng Lược | Sản xuất giấy trang kim, đồ vàng mã, đèn lồng truyền thống và lược sừng, lược gỗ. | Gắn với cư dân vùng Bưởi – Yên Thái làm giấy dó; nơi họp chợ hoa Tết Hàng Lược truyền thống lâu đời. |
| Phố Hàng Đường – Hàng Than | Chế biến mứt tết, ô mai gia truyền, bánh khảo, bánh cốm và các thức quà tinh hoa kinh kỳ. | Hội tụ các gia tộc làm bánh mứt truyền thống; gắn với hai đặc sản ô mai Hàng Đường và bánh cốm Hàng Than. |
Quy hoạch không gian và kiến trúc nhà hình ống tại Phố cổ Hà Nội
Giá trị di sản kiến trúc đô thị độc đáo nhất của Phố cổ Hà Nội nằm ở sự thích ứng thông minh của con người với quỹ đất thương mại nơi trung tâm Kẻ Chợ, tạo nên cấu trúc mạng lưới phố bàn cờ kết hợp với kiểu nhà hình ống (nhà ống cổ truyền) mang đậm triết lý sinh thái phương Đông.
Cấu trúc nhà hình ống và giếng trời thông gió
Do vị trí mặt phố là nơi trực tiếp giao dịch buôn bán và do quy định thời phong kiến đánh thuế cửa hàng theo chiều rộng mặt tiền giáp đường phố, các ngôi nhà trong khu phố cổ đều phát triển theo chiều sâu về phía sau, hình thành kiểu kiến trúc nhà hình ống đặc trưng. Một ngôi nhà ống điển hình có chiều ngang mặt tiền hẹp (từ 2,5 mét đến 4 mét), cao 1 hoặc 2 tầng thấp với gác xép gỗ, nhưng chiều dài có thể kéo dài từ 30 mét đến 60 mét.
Để giải quyết bài toán chiếu sáng tự nhiên và lưu thông không khí, các nghệ nhân dân gian đã chia ngôi nhà thành nhiều lớp nhà nối tiếp nhau, xen kẽ ở giữa là các khoảng sân trong (giếng trời lộ thiên). Cấu trúc tuần tự của một ngôi nhà cổ tiêu biểu như di tích nhà cổ 87 Mã Mây gồm:
- Lớp nhà ngoài (Không gian thương mại): Nằm sát mặt phố với hệ cửa bức bàn bằng gỗ tháo rời để bày bán hàng hóa; phía trên là gác lửng gỗ có cửa sổ nhỏ nhìn xuống đường phố dùng làm phòng khách.
- Khoảng sân trong thứ nhất (Giếng trời đón sáng): Không gian mở thông thẳng lên bầu trời, đặt bể nước mưa, non bộ cá vàng và chậu cây cảnh giúp điều hòa vi khí hậu và đối lưu gió mát.
- Lớp nhà giữa và nhà hậu (Không gian sinh hoạt & xưởng nghề): Nơi đặt gian thờ tổ tiên ở tầng trên, phòng ngủ gia đình, sân ướt thứ hai, khu bếp và xưởng chế tác thủ công ở cuối nhà.

Phần mái nhà lợp ngói mũi hài độ dốc lớn với hai bức tường hồi xây cao vượt quá mái theo kiểu tường hồi bít đốc giật cấp, vừa chống cháy lan giữa các nhà liền kề, vừa tạo nên vẻ đẹp nhịp điệu mái ngói lô xô trầm mặc đi vào hội họa của danh họa Bùi Xuân Phái.
Cửa Ô Quan Chưởng và dấu tích thành Thăng Long
Trong số 21 cửa ô từng bao bọc vòng thành đất Đại La bảo vệ khu vực Kẻ Chợ xưa, Ô Quan Chưởng (tên chữ Hán là Đông Hà Môn) nằm ở đầu phố Ô Quan Chưởng giao với phố Hàng Chiếu là cửa ô duy nhất còn bảo tồn nguyên vẹn hình dáng kiến trúc. Công trình được khởi dựng năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749) và trùng tu vào năm Gia Long thứ 16 (1817) theo kiểu vọng lâu hai tầng xây gạch vồ kiên cố với ba cửa vòm cuốn.
Tên gọi dân gian Ô Quan Chưởng bắt nguồn từ tấm gương hy sinh anh dũng của vị Chưởng cơ cùng một trăm binh sĩ nhà Nguyễn chiến đấu bảo vệ cửa ô ngày 20 tháng 11 năm 1873. Bên tường cổng phụ phía trái hiện vẫn gắn tấm bia đá khắc lệnh Lục cấm năm Tự Đức thứ 35 (1882) nghiêm cấm lính gác sách nhiễu người dân qua lại.
Hệ thống đình tổ nghề và đền Bạch Mã cổ kính
Ẩn mình giữa những dãy phố buôn bán sầm uất là mạng lưới hơn 100 công trình kiến trúc tín ngưỡng dân gian, đặc trưng nhất là hệ thống đình tổ nghề thờ các vị Tiên sư bách nghệ đã truyền dạy nghề thủ công cho dân làng. Mỗi ngôi đình phố cổ là trung tâm gắn kết cộng đồng phường hội với làng quê gốc.
Cổ xưa bậc nhất trong quần thể là đền Bạch Mã tại số 76 phố Hàng Buồm — ngôi đền giữ vị trí Trấn Đông trong hệ thống Thăng Long tứ trấn, tương xứng với đền Quán Thánh ở phía Bắc. Khởi dựng từ thế kỷ IX thờ thần Long Đỗ, đền Bạch Mã gắn với truyền thuyết ngựa trắng giúp vua Lý Thái Tổ xây thành Thăng Long năm 1010 và nổi bật với hệ vì kèo gỗ vỏ cua chạm khắc tinh xảo. Cùng với đó là đình Kim Ngân tại số 42 – 44 phố Hàng Bạc thờ tổ nghề bách nghệ Hiên Viên và nghề kim hoàn, đình Đồng Lạc (38 Hàng Đào), đình Lò Rèn, đình Phả Trúc Lâm.
Di sản lịch sử cách mạng và đời sống văn hóa Phố cổ Hà Nội
Không chỉ là bảo tàng kiến trúc đô thị cổ truyền, Phố cổ Hà Nội còn ghi dấu những trang sử hào hùng của cách mạng giải phóng dân tộc thế kỷ XX và nuôi dưỡng tinh hoa văn hóa, ẩm thực thanh lịch của người Tràng An.
Những địa chỉ đỏ cách mạng giữa 36 phố phường
Tại số 4 phố Hàng Đào vào tháng 3 năm 1907, chí sĩ yêu nước Lương Văn Can cùng các sĩ phu tân học đã sáng lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục — ngọn cờ đầu của phong trào duy tân mở mang dân trí và chấn hưng thực nghiệp. Đặc biệt, tại ngôi nhà số 48 Hàng Ngang của gia đình nhà tư sản Trịnh Văn Bô vào cuối tháng 8 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khởi thảo bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Mùa đông năm 1946, khu phố cổ trở thành pháo đài chiến đấu kiên cường của Trung đoàn Thủ đô suốt 60 ngày đêm khói lửa với những bức tường nhà ống đục thông nhau từ phố này sang phố khác, trước khi đoàn quân chiến thắng trở về tiếp quản thành phố trong Ngày Giải phóng Thủ đô ngày 10 tháng 10 năm 1954.
Tinh hoa văn hóa ẩm thực và nếp sống Tràng An
Sức sống trường tồn của khu phố cổ còn kết tinh trong văn hóa ứng xử tao nhã và nghệ thuật ẩm thực tinh tế. Trên những con phố cổ kính, hương vị của phở Hà Nội, món bún chả Hà Nội nướng than hoa hay món bún thang Hà Nội cầu kỳ đã trở thành niềm tự hào của ẩm thực kinh kỳ. Ngay tại phố Chả Cá, gia tộc họ Đoàn từ cuối thế kỷ XIX đã sáng tạo nên món chả cá Lã Vọng nức tiếng; còn trên phố Nguyễn Hữu Huân, nghệ nhân Nguyễn Văn Giảng từ năm 1946 đã khai sinh thức uống cà phê trứng Giảng độc đáo.
Giá trị di sản đô thị sống và bảo tồn Phố cổ Hà Nội
Trong bức tranh đô thị hóa thế kỷ XXI, Phố cổ Hà Nội giữ vị thế đặc biệt là một di sản đô thị sống hiếm hoi ở Đông Nam Á, nơi di tích kiến trúc gắn bó hữu cơ với đời sống hàng ngày của cộng đồng cư dân.
Phạm vi quy hoạch bảo tồn Di tích quốc gia
Ngày 5 tháng 4 năm 2004, Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 14/2004/QĐ-BVHTT công nhận Khu phố cổ Hà Nội là Di tích lịch sử quốc gia với phạm vi bảo tồn rộng khoảng 100 héc-ta thuộc 10 phường của quận Hoàn Kiếm. Công tác bảo tồn tập trung trùng tu nguyên trạng các đền, đình tổ nghề, nhà cổ tiêu biểu và giữ gìn mặt đứng kiến trúc truyền thống.
Sức sống bền bỉ của không gian văn hóa kinh kỳ
Các không gian văn hóa tại Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội (50 Đào Duy Từ), Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật (22 Hàng Buồm) và phố đi bộ đã trở thành nơi trình diễn ca trù, hát xẩm, trưng bày nghề kim hoàn, mây tre đan và kết nối các thế hệ nghệ nhân với công chúng.
Trải qua gần một thiên niên kỷ kể từ buổi đầu thuyền buôn cập bến sông Tô Lịch và sông Nhị Hà dưới triều Lý – Trần, Phố cổ Hà Nội vẫn giữ trọn vẹn thần thái trầm mặc, duyên dáng và sức sống giao thương mãnh liệt của mảnh đất Kẻ Chợ – Thăng Long. Từng nếp nhà hình ống rêu phong, từng mái đình tổ nghề cổ kính và từng con phố chữ Hàng thân thuộc mãi là cuốn biên niên sử sống động khắc họa tâm hồn thanh lịch, tài hoa của người Hà Nội. Để khám phá trọn vẹn hệ thống di tích lịch sử, làng nghề truyền thống và bản sắc văn hóa bản địa của Thủ đô, độc giả có thể tra cứu thêm trên chuyên trang Hà Nội NSSC với nguồn dữ liệu bách khoa toàn diện và chuẩn xác.
NSSC Hà Nội
hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Nội.
Bài liên quan
Đền Ngọc Sơn - Biểu tượng kiến trúc tâm linh và hào khí văn chương trên đảo Ngọc
Đền Ngọc Sơn là quần thể di tích kiến trúc tâm linh tiêu biểu trên đảo Ngọc giữa Hồ Hoàn Kiếm, nổi bật với Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc và đình Trấn Ba.
Hồ Hoàn Kiếm - Viên ngọc lục bảo kết tinh huyền sử và hồn cốt đất kinh kỳ
Hồ Hoàn Kiếm là thắng cảnh tự nhiên và di tích lịch sử quốc gia đặc biệt giữa trung tâm Thủ đô Hà Nội, gắn liền với truyền thuyết trả gươm báu và Tháp Rùa cổ kính.
Hồ Tây - Mặt gương thiên nhiên huyền thoại và trầm tích văn hiến kinh kỳ
Hồ Tây là hồ nước tự nhiên lớn nhất nội thành Hà Nội với lịch sử địa chất hàng vạn năm. Cùng khám phá vẻ đẹp cảnh quan, truyền thuyết và quần thể di tích ven hồ.



