Làng hương Quảng Phú Cầu - Sắc đỏ tăm hương trăm năm vùng Ứng Hòa
NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Mỗi khi ánh nắng hanh vàng trải dài trên những khoảng sân gạch cổ vùng ngoại thành phía nam Hà Nội, làng hương Quảng Phú Cầu lại bừng lên sắc đỏ hồng rực rỡ của hàng vạn bó tăm tre xòe tròn như những đóa hoa khổng lồ. Không chỉ là trung tâm cung ứng chân hương và hương thành phẩm quy mô lớn của miền Bắc, vùng đất huyện Ứng Hòa này còn lưu giữ trọn vẹn nét đẹp lao động thủ công gắn liền với đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.
Cội nguồn trăm năm và không gian văn hóa làng hương Quảng Phú Cầu
Nằm cách trung tâm Thủ đô khoảng ba mươi lăm cây số về phía nam, làng hương Quảng Phú Cầu trải rộng trên địa bàn toàn xã Quảng Phú Cầu thuộc huyện Ứng Hòa. Địa danh hành chính của xã được hình thành từ tháng tám năm 1948 trên cơ sở hợp nhất ba xã cổ là Quảng Nguyên, Phú Lương và Xà Cầu, quy tụ sáu thôn gồm thôn Phú Lương Thượng, thôn Phú Lương Hạ, thôn Đạo Tú, thôn Cầu Bầu, thôn Xà Cầu và thôn Quảng Nguyên.
Khởi nguồn nghề chẻ tăm từ thôn Phú Lương Thượng
Theo ký ức của các bậc cao niên cùng tư liệu lịch sử làng nghề, vào đầu thế kỷ hai mươi, cư dân trong vùng vốn sinh sống bằng nghề canh tác lúa nước kết hợp đan lát rổ rá, quạt nan mang nét tương đồng với truyền thống làng mây tre đan Phú Vinh lân cận. Bước ngoặt hình thành nghề mới bắt đầu từ thôn Phú Lương Thượng, khi cụ Lê Xuân Vịnh trong một chuyến đi mua tre nứa về đan lát đã gặp thương lái tìm mua chân hương nên nhận chẻ thử những mẻ tăm vầu đầu tiên.
Nhận thấy cây vầu khi chẻ nhỏ có thớ thẳng, dẻo dai và bắt lửa đều, người dân thôn Phú Lương Thượng bắt đầu chuyển dần sang chuyên tâm vót tăm hương thủ công. Chỉ trong vài thập niên, nghề chẻ vầu đã lan tỏa sang thôn Phú Lương Hạ rồi nhân rộng ra khắp thôn Đạo Tú, thôn Cầu Bầu, thôn Xà Cầu và thôn Quảng Nguyên, biến toàn xã thành trung tâm làm hương truyền thống hơn một trăm năm tuổi.
Nhịp cầu kết nối văn hóa tâm linh Việt
Trong đời sống tinh thần của người Việt Nam, nén hương trầm là nhịp cầu thiêng liêng kết nối thế giới hữu hình của con cháu với cõi tâm linh của tổ tiên, tiên hiền và chư vị thần Phật. Những nén hương được tạo tác từ làng hương Quảng Phú Cầu hiện diện trang trọng trên bàn thờ gia tiên mỗi dịp rằm, mùng một, lễ Vu Lan, Tết Nguyên đán, đồng thời tỏa khói thơm thanh tịnh tại các chốn tổ đình danh tiếng như quần thể chùa Hương ngay trên dải đất phía tây nam Thủ đô.
Mỗi độ xuân về, từ các nghi thức dâng hương tưởng niệm các bậc tiền nhân tại Hoàng thành Thăng Long và Văn Miếu Quốc Tử Giám cho đến dòng người trẩy lễ hội chùa Hương, sản phẩm của làng nghề vùng Ứng Hòa đều góp phần giữ gìn sự trang nghiêm của không gian tín ngưỡng truyền thống. Nghề làm hương vì thế không đơn thuần là sinh kế mà còn hàm chứa chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp nghiêm cẩn của người thợ thủ công đối với vật phẩm tâm linh.
| Hạng mục bách khoa | Đặc điểm định danh tại làng hương Quảng Phú Cầu | Giá trị kỹ nghệ và bản sắc văn hóa |
|---|---|---|
| Vị trí địa lý | Xã Quảng Phú Cầu, huyện Ứng Hòa, phía nam Hà Nội | Nằm trên trục văn hóa di sản Nam Thăng Long giàu truyền thống |
| Cấu trúc không gian | Gồm 6 thôn Phú Lương Thượng, Phú Lương Hạ, Đạo Tú, Cầu Bầu, Xà Cầu, Quảng Nguyên | Phân công chuyên môn hóa từ chẻ vầu, nhuộm chân hương đến se bột thảo mộc |
| Khởi nguồn lịch sử | Hơn 100 năm tuổi, khởi phát từ nghề chẻ tăm tại thôn Phú Lương Thượng | Chuyển hóa sáng tạo từ nghề đan lát tre nứa cổ truyền sang làm hương |
| Nguyên liệu chân tăm | Cây vầu nứa đủ tuổi khai thác từ rừng núi phía bắc và miền Trung | Thớ gỗ tơi xốp, thẳng đều, cháy đượm và giữ tàn cong đẹp mắt |
| Nguyên liệu bột hương | Trầm hương, quế chi, đại hồi, thảo quả, đinh hương, rễ hương bài, than hoa | Tạo mùi thơm thảo mộc ấm áp, thanh khiết và an toàn cho sức khỏe |
| Biểu tượng thị giác | Những bó tăm hương nhuộm đỏ cánh sen xòe tròn dưới nắng | Tạo nên bức tranh lao động nghệ thuật độc bản của làng quê Bắc Bộ |
Chất liệu tự nhiên và quy trình chế tác tại làng hương Quảng Phú Cầu
Để làm nên những nén hương đạt chuẩn mực cả về hình thức lẫn mùi hương thuần khiết, người thợ làng hương Quảng Phú Cầu luôn tuân thủ quy trình tuyển chọn nguyên liệu tự nhiên khắt khe. Từ khâu chọn cây vầu nứa làm cốt tăm cho đến nghệ thuật phối trộn bột hương thảo mộc, mọi công đoạn đều kết tinh kinh nghiệm dân gian lâu đời.
Tuyển chọn cây vầu nứa và kỹ nghệ chẻ tăm
Nguyên liệu cốt lõi tạo nên độ thẳng và khả năng bắt lửa của chân hương là cây vầu nứa được vận chuyển về từ các vùng rừng núi Thanh Hóa, Nghệ An, Hòa Bình, Tuyên Quang hay Bắc Kạn. Người thợ làng nghề chỉ tuyển chọn những cây vầu già từ ba đến năm năm tuổi, thân thẳng, lóng dài, cật dày và không bị sâu bệnh hay cụt ngọn để đảm bảo độ dẻo dai khi chẻ nhỏ.
Sau khi ngâm kỹ dưới ao nước tự nhiên từ hai đến ba tháng để loại bỏ nhựa đường và phòng chống mối mọt, thân vầu được vớt lên, cắt thành từng khúc theo kích thước chuẩn rồi đưa vào công đoạn cạo tinh lớp vỏ xanh bên ngoài. Trước kia, các nghệ nhân tại thôn Phú Lương Thượng và thôn Cầu Bầu hoàn toàn dùng dao sắc chẻ tay từng mảnh vầu mỏng rồi vót tròn từng chiếc tăm. Ngày nay, dù hệ thống máy chẻ và máy chuốt tăm hiện đại đã hỗ trợ nâng cao độ đồng đều, người thợ vẫn phải trực tiếp phân loại thủ công từng bó tăm để loại bỏ hoàn toàn những que tăm cong hoặc dập xước.

Nghệ thuật phối trộn bột hương thảo mộc cổ truyền
Nếu như chân tăm vầu là phần cốt tạo dáng thì lớp bột hương thảo mộc bao bọc bên ngoài chính là linh hồn quyết định phẩm chất của nén hương truyền thống tại thôn Đạo Tú và thôn Xà Cầu. Khác biệt hoàn toàn với các loại hương tẩm hóa chất công nghiệp, các gia đình làm hương lâu năm tại Quảng Phú Cầu gìn giữ công thức phối trộn hàng chục vị thảo dược tự nhiên theo tỷ lệ gia truyền gồm trầm hương, bột quế chi, đại hồi, thảo quả, đinh hương, vỏ bưởi rừng, nụ tùng, trắc bách diệp và rễ cây hương bài phơi khô nghiền mịn.
Hỗn hợp bột thảo mộc thơm ngát ấy được trộn đều cùng bột than hoa mịn và chất kết dính tự nhiên làm từ vỏ cây bời lời nghiền nhỏ hòa với nước sạch tạo thành khối bột dẻo sánh. Khi đưa vào công đoạn se hương, lớp bột thảo dược bám chặt quanh phần thân trên của que tăm vầu một cách tròn đều, mịn màng, để khi thắp lên tỏa ra làn khói mỏng nhẹ cùng hương thơm trầm ấm, dịu ngọt đặc trưng của thảo mộc đất Việt.
Nghệ thuật nhuộm chân hương và phơi nắng tại làng hương Quảng Phú Cầu
Điều làm nên dấu ấn thị giác độc nhất vô nhị giúp làng hương Quảng Phú Cầu được các hãng thông tấn và tạp chí nhiếp ảnh quốc tế ngợi ca như một kiệt tác sắc màu chính là công đoạn nhuộm chân hương và nghệ thuật sắp đặt những bó tăm hương dưới ánh nắng mặt trời.
Ý nghĩa tâm linh của sắc đỏ hồng cánh sen
Sau khi những bó tăm vầu đã được phơi khô ráo và tuyển chọn kỹ lưỡng, người thợ tiến hành công đoạn nhuộm chân hương trước khi chuyển sang khâu se bột. Khoảng một phần ba chiều dài phía dưới của bó tăm được nhúng ngập vào thùng nước màu pha chế theo tỷ lệ chuẩn xác trong vài chục giây rồi nhấc lên để ráo. Hai gam màu truyền thống chủ đạo được người dân vùng huyện Ứng Hòa sử dụng từ bao đời nay là sắc đỏ tươi và sắc hồng cánh sen kết hợp cùng phần thân tăm vàng mộc tự nhiên.
Theo triết lý ngũ hành và quan niệm văn hóa Á Đông, màu đỏ hồng cánh sen và màu vàng tượng trưng cho dương khí, sự may mắn, phúc lộc viên mãn và lòng thành kính dâng lên thần Phật, tổ tiên. Việc giữ nguyên màu mộc tự nhiên ở phần trên của que tăm nơi tiếp xúc trực tiếp với bột hương thảo mộc còn đảm bảo khi nén hương cháy hết, phần chân hương cắm lại trong bát nhang vẫn giữ được sắc đỏ thắm trang trọng.
Vũ điệu phơi tăm hương xòe tròn dưới nắng hanh
Ngay sau khi nhuộm màu hoặc hoàn tất công đoạn se bột, hàng vạn bó tăm hương được người dân đưa ra phơi khô tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời tại các khoảng sân đình, sân chùa, sân nhà văn hóa thôn và dọc theo những con đường làng rộng thoáng. Ánh nắng hanh khô và làn gió tự nhiên của vùng đồng bằng sông Hồng giúp tăm vầu khô đanh, giữ trọn sắc màu tươi tắn và giúp lớp bột thảo mộc kết dính bền chặt.
Để các que tăm bên trong bó khô đều từ tâm ra ngoài mà không bị dính bết vào nhau, người thợ giữ chặt phần gốc buộc lạt ở phía dưới, dùng hai bàn tay xoay nhẹ phần ngọn phía trên cho hàng nghìn que tăm bung xòe tròn trịa như một đóa hoa cúc đại đóa hoặc đóa sen hồng đang độ mãn khai. Khi hàng trăm bó hương được xếp nối tiếp nhau thành từng hàng uốn lượn trên mặt sân gạch cổ của thôn Cầu Bầu, thôn Đạo Tú hay thôn Phú Lương Thượng, cả không gian làng quê bừng sáng như một tấm thảm lụa khổng lồ rực rỡ sắc màu dưới nắng vàng.

Giá trị di sản và sức sống đương đại của làng hương Quảng Phú Cầu
Trải qua hơn một thế kỷ bền bỉ giữ nghề, làng hương Quảng Phú Cầu ngày nay không chỉ giữ vững vị thế là thủ phủ sản xuất tăm hương lớn bậc nhất miền Bắc mà còn trở thành điểm sáng tiêu biểu trong việc kết hợp bảo tồn nghề thủ công truyền thống với phát triển văn hóa bản địa.
Sự cộng hưởng trên trục di sản Nam Thăng Long
Nằm ở vị trí trung tâm kết nối các vùng văn hóa cổ phía nam Thủ đô, làng nghề làm hương vùng Ứng Hòa tạo nên sự giao thoa mật thiết với chuỗi làng nghề danh tiếng dọc theo lưu vực sông Đáy và sông Nhuệ. Trong hành trình tìm hiểu văn hóa Bách nghệ kinh kỳ, hình ảnh người thợ đội chiếc nón lá trắng của làng nón Chuông tỉ mỉ xếp từng bó tăm hương đỏ thắm đã trở thành biểu tượng nhiếp ảnh tiêu biểu đại diện cho vẻ đẹp cần cù, tài hoa của người lao động Việt Nam.
Bên cạnh đó, không gian văn hóa làng hương còn kết nối liền mạch với các trung tâm mỹ nghệ truyền thống lân cận như làng sơn mài Hạ Thái và làng khảm trai Chuyên Mỹ, nơi những sản phẩm đồ thờ sơn son thếp vàng và cẩn ốc xà cừ cùng hiện diện hài hòa với nén hương trầm Quảng Phú Cầu trong không gian thờ tự cổ truyền của các gia đình Việt.
Nỗ lực bảo tồn tinh hoa nghề hương truyền thống
Trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, cộng đồng sáu thôn tại xã Quảng Phú Cầu đã chủ động triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn giá trị cốt lõi của nghề tổ gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái làng quê.
- Gìn giữ bí quyết thảo mộc tự nhiên: Các hộ sản xuất và hợp tác xã làng nghề tại thôn Đạo Tú, thôn Xà Cầu kiên định sử dụng nguồn nguyên liệu bột hương thảo mộc tự nhiên gồm trầm, quế, hồi, bài, tuyệt đối không dùng hóa chất độc hại nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
- Tận dụng tuần hoàn phụ phẩm lâm sản: Toàn bộ phần vỏ vầu, mùn cưa và đầu mẩu tre nứa phát sinh trong quá trình chẻ tăm đều được thu gom để nghiền làm bột hương hoặc làm nhiên liệu sinh khối, giữ cho không gian làng nghề luôn sạch đẹp.
- Phát huy giá trị không gian văn hóa làng nghề: Các sân phơi tăm hương truyền thống tại thôn Cầu Bầu và thôn Phú Lương Thượng được quy hoạch gọn gàng, thẩm mỹ, giúp du khách tìm hiểu sâu sắc quy trình lao động thủ công trăm năm tuổi.
- Số hóa và lan tỏa bản sắc văn hiến Thủ đô: Trong tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu di sản văn hóa bản địa, cổng thông tin Hà Nội NSSC ghi nhận nghề làm hương truyền thống huyện Ứng Hòa như một minh chứng sống động cho sự hòa quyện giữa kỹ nghệ thủ công, thẩm mỹ dân gian và chiều sâu tâm linh dân tộc.
Trải qua hơn một trăm năm đỏ lửa và phơi nắng, làng hương Quảng Phú Cầu vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt nơi cửa ngõ phía nam Thủ đô. Từ những thân vầu mộc mạc qua bàn tay người thợ hóa thành những đóa hoa hương đỏ thắm và làn khói trầm thơm ngát, làng nghề đã gìn giữ mạch nguồn tâm linh bền chặt của người Việt.
NSSC Hà Nội
hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Nội.
Bài liên quan
Làng đúc đồng Ngũ Xã - Tuyệt kỹ đúc đồng liền khối bên hồ Trúc Bạch
Làng đúc đồng Ngũ Xã bên hồ Trúc Bạch lưu giữ hơn bốn thế kỷ nghệ thuật đúc đồng kinh kỳ với kiệt tác tượng Phật A Di Đà liền khối tại chùa Thần Quang.
Làng lụa Vạn Phúc - Tinh hoa tơ tằm ngàn năm bên dòng sông Nhuệ
Làng lụa Vạn Phúc bên bờ sông Nhuệ lưu giữ hơn một thiên niên kỷ dệt tơ tằm truyền thống với kỹ thuật dệt lụa vân tinh xảo và tín ngưỡng thờ A Lã Đê Nương.
Lễ hội Gò Đống Đa - Bản hùng ca thần tốc mùa xuân Kỷ Dậu lịch sử
Lễ hội Gò Đống Đa diễn ra vào mùng 5 tháng Giêng âm lịch tại Hà Nội, tưởng niệm chiến công thần tốc mùa xuân Kỷ Dậu 1789 của Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ.



