Bỏ qua đến nội dung

Trà sen Tây Hồ - Tinh hoa nghệ thuật ướp hương sen Bách Diệp đất kinh kỳ

Được mệnh danh là thiên cổ đệ nhất trà của vùng đất Thăng Long, trà sen Tây Hồ hội tụ vẻ đẹp thanh khiết của giống sen Bách Diệp trăm cánh bên mặt hồ lịch sử cùng quy trình ướp gạo sen bảy lần sao sấy công phu của các nghệ nhân vùng Quảng An.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Nghệ nhân Quảng An tỉ mỉ ướp trà sen Tây Hồ bên trong đóa sen Bách Diệp hồng thắm

Trong kho tàng văn hóa trà Việt, trà sen Tây Hồ từ lâu đã được tôn vinh là thiên cổ đệ nhất trà nhờ sự giao hòa kỳ diệu giữa hương sen hồng trăm cánh và vị trà xanh đậm đà hậu ngọt. Không chỉ là thức uống tao nhã từng tiến dâng vào cung đình xưa, di sản ướp trà công phu của các gia đình nghệ nhân ven hồ còn kết tinh trọn vẹn triết lý sống thanh lịch, tỉ mỉ và trân trọng tự nhiên của người Tràng An qua nhiều thế kỷ.

Cội nguồn lịch sử và vùng tiểu khí hậu của trà sen Tây Hồ

Men theo những con ngõ nhỏ rợp bóng cây quanh bán đảo Quảng An và vùng Nghi Tàm bên bờ Hồ Tây, nghệ thuật ướp hương sen vào cánh trà đã hình thành và phát triển như một mạch nguồn văn hóa bền bỉ. Sự hội tụ của tầng bùn trầm tích cổ xưa, làn nước hồ mênh mang và khí hậu mùa hạ đặc trưng đã kiến tạo nên không gian sinh thái độc nhất vô nhị cho loài hoa quý nở rộ.

Dấu ấn trà tiến vua trong lịch sử văn hiến Thăng Long

Theo các nguồn sử liệu và ký ức truyền đời của cư dân vùng ven kinh thành, nghệ thuật chế tác trà sen Tây Hồ bắt đầu định hình rõ nét từ thời Lê – Trịnh, khi các bậc vương tôn quý tộc và tao nhân mặc khách quanh kinh thành Hoàng thành Thăng Long tìm kiếm một phẩm trà xứng tầm cho những buổi bình thơ, thưởng nguyệt.

Trải qua hàng trăm năm truyền nối giữa không gian văn hóa tâm linh gần chùa Trấn Quốc và cổ tự ven hồ, nghề ướp trà sen Quảng An đã chính thức được ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định vị thế biểu tượng trong ngoại giao văn hóa của Thủ đô.

Thổ nhưỡng bùn sâu đầm Quảng Bá nuôi dưỡng hương sen quý

Yếu tố cốt lõi làm nên phẩm chất không thể sao chép của trà sen Tây Hồ nằm ở hệ sinh thái các đầm sen cổ như đầm sen Quảng Bá, đầm Đầu Đồng, đầm Thủy Sứ và đầm Trị nằm sát mép nước hồ lớn.

Chính tầng bùn mỡ màng kết hợp với làn gió mát rượi thổi từ mặt hồ rộng hơn năm trăm héc-ta sang phía đền Quán Thánh đã giúp cây sen phát triển bộ ngó khỏe khoắn và tích tụ hàm lượng tinh dầu thơm cao gấp nhiều lần so với sen trồng ở các vùng đồng trũng khác.

Yếu tố địa lý và lịch sửĐặc điểm tại vùng đầm sen ven Hồ TâyTác động đến phẩm chất trà sen thành phẩm
Vùng nguyên liệu lõiQuần thể đầm sen Quảng Bá, Nghi Tàm, Quảng An thuộc quận Tây HồCái nôi lưu giữ nguồn gen sen cổ và các gia tộc nghệ nhân ướp trà lâu đời
Cấu trúc bùn đáy đầmTrầm tích phù sa sông Hồng cổ giàu khoáng chất và mùn hữu cơ tự nhiênNuôi dưỡng túi hương gạo sen to mẩy, hàm lượng tinh dầu thơm đậm và bền
Tiểu khí hậu ven hồSương đêm dày và gió mát điều hòa biên độ nhiệt giữa ngày và đêmGiúp bông sen hàm tiếu giữ trọn hương thơm tinh khiết trước bình minh
Giá trị di sản văn hóaNghề ướp trà sen Quảng An được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc giaBảo chứng cho quy trình chế tác thủ công chuẩn mực và bản sắc kinh kỳ

Giống sen Bách Diệp và nguyên liệu cốt lõi của trà sen Tây Hồ

Không phải bất kỳ loài hoa sen nào cũng có thể dùng để chế tác trà sen Tây Hồ đúng chuẩn cổ truyền. Phẩm trà thượng hạng đòi hỏi sự kết hợp hoàn hảo giữa giống hoa sen trăm cánh bản địa của vùng đất Quảng An và những búp trà xanh cổ thụ được tuyển chọn khắt khe từ các vùng trà danh tiếng miền Bắc.

Đặc điểm sinh học của giống sen Bách Diệp trăm cánh

Linh hồn của nghệ thuật ướp trà nơi đây chính là giống sen Bách Diệp bản địa, hay còn gọi là sen trăm cánh, chỉ sinh trưởng đạt đỉnh cao hương sắc khi được trồng trong bùn đầm quanh vùng Quảng An. Khác với giống sen đơn cánh to chỉ dùng để lấy gương và hạt, bông sen Bách Diệp có kích thước vừa phải nhưng xếp chồng lên nhau từ tám mươi đến hơn một trăm cánh hoa nhỏ nhắn: lớp cánh ngoài cùng mang sắc hồng thắm khỏe khoắn, càng vào sâu bên trong các lớp cánh càng nhỏ dần và chuyển sang sắc hồng phớt thanh tao ôm ấp lấy đài gương vàng rực.

Điểm quý giá nhất nằm ở cấu trúc nhụy hoa bên trong lòng bông sen Bách Diệp, nơi hàng trăm sợi chỉ nhụy màu vàng tươi nâng đỡ những hạt gạo sen trắng ngần có kích thước to, căng mẩy như hạt gạo nếp non.

Quy chuẩn tuyển chọn trà búp cổ truyền làm cốt ướp hương

Thông thường, người thợ Quảng An sử dụng trà Tân Cương thượng hạng hái theo chuẩn một tôm hai lá non hoặc dòng trà Shan tuyết cổ thụ vùng cao đã qua chế biến sao khô bằng củi tự nhiên để làm nền cho quá trình ủ hương.

Khi pha thử nước cốt nguyên bản, trà phải cho sắc nước trong xanh ánh vàng, vị chát êm dịu nơi đầu lưỡi và hậu vị ngọt sâu nơi cuống họng, tạo nên tấm nền hoàn hảo để hương sen Bách Diệp thăng hoa.

Hạt gạo sen trắng ngần tách từ hoa sen Bách Diệp hòa quyện cùng búp trà xanh thượng hạng
Hạt gạo sen trắng ngần tách từ hoa sen Bách Diệp hòa quyện cùng búp trà xanh thượng hạng

Nghệ thuật ướp gạo sen bảy lượt tạo nên trà sen Tây Hồ

Quy trình chế tác trà sen Tây Hồ truyền thống là một kỳ công lao động thủ công đòi hỏi sự kiên nhẫn tuyệt đối và cảm nhận tinh tế của người nghệ nhân. Để làm ra một cân trà sen khô thượng hạng, người thợ phải dùng tới khoảng một nghìn năm trăm bông sen Bách Diệp tươi và thực hiện chuỗi thao tác tách gạo, ủ hương, sấy khô kéo dài suốt gần một tháng ròng.

Công đoạn hái sen trước bình minh và tách hạt gạo sen

Mỗi ngày vào mùa sen nở từ cuối tháng Năm đến tháng Bảy dương lịch, người dân vùng Quảng Bá phải chèo thuyền ra đầm thu hoạch hoa từ lúc ba đến bốn giờ sáng khi mặt trời chưa ló rạng.

Hoa sen vừa hái đưa về nhà phải được các nghệ nhân xử lý ngay trong buổi sáng bằng thao tác bóc nhanh các lớp cánh hồng bên ngoài, dùng tay tách rời phần tua nhụy vàng rồi đặt lên chiếc sàng tre đan thưa để sàng sảy gạo sen thật nhẹ tay. Từng hạt gạo sen trắng ngần rơi xuống tấm lá sen tươi trải sẵn phía dưới được thu gom cẩn thận, tuyệt đối không để dập nát hay lẫn cánh hoa vụn bởi chỉ một vài mảnh cánh hoa sót lại cũng làm nước trà bị đỏ và có vị nồng ngái.

Chu trình bảy lần ướp gạo bảy lần sấy truyền đời

Đối với dòng trà sen ướp khô cổ truyền, nghệ nhân thực hiện quy tắc bảy lần ướp sấy liên hoàn để hương hoa thấm sâu vào tận lõi từng cánh trà. Ở mỗi lượt ướp, người thợ rải một lớp cốt trà khô vào chậu sành hoặc thúng lót lá sen rồi rắc đều một lớp gạo sen trắng ngần lên trên theo phương pháp giải áo, cứ thế xếp xen kẽ nhiều tầng trước khi phủ kín bằng lá sen tươi và ủ trong khoảng mười tám đến hai mươi bốn giờ cho cánh trà ngậm no hương ẩm của gạo sen.

Toàn bộ quy trình vào hoa và sấy khô này được lặp đi lặp lại từ năm đến bảy lần liên tiếp với lượng gạo sen mới tinh khôi ở mỗi lượt, bên cạnh phương thức ướp trà bông sen tươi (trà ướp xổi) nhồi trực tiếp trà khô cùng gạo sen vào trong lòng búp hoa tươi trên đầm để thưởng thức ngay trong mùa hạ.

Nhụy hoa sen Bách Diệp vàng ươm mang những hạt gạo sen trắng ngần giàu tinh dầu thơm
Nhụy hoa sen Bách Diệp vàng ươm mang những hạt gạo sen trắng ngần giàu tinh dầu thơm
Phương thức chế tác trà senNguyên liệu và định lượng tiêu chuẩnĐặc trưng hương vị và thời gian bảo quản
Trà ướp gạo sen truyền thốngKhoảng 1.500 bông sen Bách Diệp cho 1 kg trà qua 5 đến 7 lượt ướp sấyHương sen đượm sâu bền bỉ, pha tới nước thứ năm vẫn ngát hương, giữ được quanh năm
Trà ướp bông sen tươiKhoảng 15 đến 20 gram trà khô và gạo sen nhồi trong 1 búp sen tươi hàm tiếuHương sen tươi mát thanh khiết, thoảng vị sương mai, thưởng thức theo mùa hoặc trữ lạnh
Công đoạn tách gạo senTách thủ công phần nhụy hoa vừa hái trước bình minh và sàng qua rổ treThu được khoảng 100 gram gạo sen trắng ngần tinh khiết từ 1.000 bông hoa sen
Công đoạn sấy truyền thốngSấy cách thủy hoặc sấy trên chậu than hoa phủ tro trấu giữ nhiệt ấm ổn địnhCánh trà khô giòn xoăn chặt, không bị ám mùi khói và giữ nguyên sắc nước xanh vàng

Văn hóa thưởng trà và giá trị di sản của trà sen Tây Hồ

Trong đời sống tinh thần của người dân đất kinh kỳ, trà sen Tây Hồ không đơn thuần là một thức uống giải khát mà là một nghi lễ giao cảm giữa con người với thiên nhiên và bằng hữu. Những áng văn bất hủ viết về nghệ thuật thưởng trà của văn nhân Tản Đà hay phong vị trà đàm nơi Phố cổ Hà Nội đã nâng chén trà sen lên tầm mỹ học văn hóa dân tộc.

Nghệ thuật tráng ấm pha trà đánh thức hương sen thanh khiết

Bộ trà cụ lý tưởng nhất để pha trà sen là chiếc ấm đất nung hoặc ấm sứ lòng trắng chế tác tại làng gốm Bát Tràng kèm theo bốn chén quân nhỏ như mắt trâu và một chén tống giúp làm đều sắc nước.

Sau bước tráng nóng ấm chén để đánh thức hương trà khô, người pha rót lượng nước vừa ngập mặt trà, hãm trong khoảng hai mươi đến ba mươi giây rồi rót hết ra chén tống trước khi chia đều ra các chén quân để sắc nước trà vàng mật ong trong vắt tỏa hương ngào ngạt khắp gian phòng.

Phong vị thưởng trà cùng cốm thu và thức quà truyền thống

Vào dịp thu sang, không gì hòa hợp hơn việc nhấp một ngụm trà sen ấm nóng sau khi nhâm nhi nhúm cốm làng Vòng dẻo thơm hoặc thưởng thức một miếng bánh cốm Hàng Than ngọt dịu nhân đậu xanh dừa sợi.

Khi tiết trời chuyển sang se lạnh cuối năm, hương trà sen lại kết duyên hoàn hảo cùng vị chua cay mặn ngọt của ô mai Hàng Đường hay lát chè lam Thạch Xá dẻo thơm mùi gừng ấm áp, tạo nên nét văn hóa trà đàm đầy thi vị:

  • Thưởng hương trước khi thưởng vị: Nâng chén trà ngang tầm mũi để hít hà làn hương sen Bách Diệp thanh tao lan tỏa trong làn khói ấm trước khi nhấp từng ngụm nhỏ.
  • Cảm nhận tiền chát hậu ngọt: Giữ ngụm trà nơi đầu lưỡi để cảm nhận vị chát dịu thanh mát của cốt trà xanh chuyển dần sang vị ngọt hậu sâu lắng nơi cổ họng.
  • Hòa quyện cùng thức quà Hà thành: Dùng kèm cốm non mùa thu, bánh cốm nhân đậu xanh hoặc mứt sen trần để làm nổi bật hậu vị thanh tao của nước trà.
  • Bảo tồn tri thức dân gian: Trong hệ thống cơ sở dữ liệu văn hóa bản địa do Hà Nội NSSC xây dựng, nghề ướp trà sen Tây Hồ luôn được tôn vinh như một biểu tượng di sản sống động kết nối truyền thống ngàn năm với nhịp sống đương đại.

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, trà sen Tây Hồ vẫn giữ trọn vẹn phẩm chất tinh khôi của sương sớm mặt hồ và tấm lòng tận tụy của những thế hệ nghệ nhân đất Quảng An. Mỗi chén trà vàng óng ngát hương sen không chỉ gói ghém tinh hoa thổ nhưỡng kinh kỳ mà còn truyền tải thông điệp văn hóa thanh lịch, hiếu khách và giàu bản sắc của Thủ đô Việt Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất