Văn Miếu Quốc Tử Giám - Biểu tượng ngàn năm của truyền thống hiếu học đất kinh kỳ
NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Giữa bốn tuyến phố cổ rợp bóng cây xanh của quận Đống Đa, Văn Miếu Quốc Tử Giám là quần thể di tích lịch sử văn hóa đặc biệt gắn liền với truyền thống tôn sư trọng đạo và hiếu học của dân tộc Việt Nam. Được khởi dựng từ năm 1070 dưới triều Lý ở phía Nam kinh thành xưa, nơi đây là ngôi trường đại học quốc gia đầu tiên đào tạo hàng nghìn bậc hiền tài, đồng thời lưu giữ biểu tượng Khuê Văn Các cùng vườn bia đá khoa bảng vô giá.
Lịch sử khởi dựng và các bậc tiền nhân tại Văn Miếu Quốc Tử Giám
Trải qua gần một thiên niên kỷ biến thiên cùng lịch sử kinh kỳ, quần thể Văn Miếu Quốc Tử Giám tại số 58 phố Quốc Tử Giám vẫn giữ trọn cốt cách trang nghiêm của trung tâm giáo dục Nho học tối cao thời quân chủ. Hồn cốt của di sản không chỉ hiển hiện qua những nếp điện thờ cổ kính mà còn kết tinh từ tầm nhìn trị quốc trọng hiền tài của các bậc minh quân và danh nho qua nhiều triều đại kế tiếp nhau.
Dấu mốc dựng Văn Miếu và lập trường Quốc học
Sau khi định đô tại trung tâm châu thổ và kiến tạo quần thể Hoàng thành Thăng Long uy nghiêm, vương triều Lý đặc biệt chú trọng xây dựng nền tảng học thuật và giáo hóa lễ nghĩa để củng cố kỷ cương quốc gia Đại Việt. Theo bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư, vào mùa thu tháng Tám âm lịch năm Canh Tuất (1070), niên hiệu Thần Vũ thứ hai, vua Lý Thánh Tông đã cho khởi dựng Văn Miếu ở phía Nam kinh thành để đắp tượng thờ Chu Công, Khổng Tử cùng Tứ Phối và vẽ tranh Thất thập nhị hiền nhằm bốn mùa tế lễ. Đây cũng là nơi Hoàng thái tử Lý Càn Đức đến học tập đạo lý trị nước từ thuở lên năm tuổi, đánh dấu sự ra đời của thiết chế văn hóa giáo dục chính thống đầu tiên của nhà nước phong kiến độc lập.
Sáu năm sau dấu mốc lịch sử ấy, vào năm Bính Thìn (1076), niên hiệu Anh Vũ Chiêu Thắng thứ nhất, sau khi kế vị ngai vàng, vua Lý Nhân Tông quyết định thành lập trường Quốc Tử Giám kề sát phía sau Văn Miếu. Nhà vua truyền lệnh tuyển chọn những bậc quan văn uyên bác trong triều đình vào đảm trách việc giảng dạy cho hoàng tử và con em các bậc đại thần. Quyết sách mở trường năm 1076 của vua Lý Nhân Tông, nối tiếp khoa thi Nho học đầu tiên năm Ất Mão (1075), đã đặt nền móng hoàn chỉnh cho nền giáo dục đại học và chế độ khoa cử Nho học Việt Nam.
Quá trình mở rộng quy mô qua các triều đại
Bước sang thời đại nhà Trần, năm Nguyên Phong thứ ba (1253), vua Trần Thái Tông cho đổi tên trường thành Quốc Học viện và mở rộng cánh cửa đón nhận cả những sĩ tử xuất thân từ tầng lớp thường dân có học lực xuất sắc vào học tập. Dưới triều vua Trần Minh Tông và vua Trần Hiến Tông thế kỷ XIV, bậc đại nho Chu Văn An được triều đình trọng vọng mời ra giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám (tương đương Hiệu trưởng trường quốc học). Tại đây, ông trực tiếp trông coi việc giảng dạy, chấn chỉnh học phong và biên soạn bộ giáo trình Tứ thư thuyết ước làm chuẩn mực học thuật cho nho sinh cả nước, trước khi dâng bản Thất trảm sớ nổi tiếng thể hiện khí phách cương trực của kẻ sĩ đất Việt.
Đến thời Hậu Lê thế kỷ XV, giáo dục khoa cử bước vào thời kỳ hoàng kim rực rỡ. Vào năm Hồng Đức thứ 14 (1483), hoàng đế vua Lê Thánh Tông ban lệnh đại trùng tu và mở rộng toàn diện Văn Miếu cùng khu Thái Học viện với điện Đại Thành, Đông vu, Tây vu, nhà Bí thư chứa ván in kinh sách, giảng đường Minh Luân và khu ký túc xá 150 gian cho Giám sinh. Sang đầu thế kỷ XIX, khi vua Gia Long lập Quốc Tử Giám mới tại kinh đô Phú Xuân năm 1803, khu trường học cũ ở Thăng Long được cải tạo thành điện Khải Thánh thờ song thân của Khổng Tử, còn tổng thể Văn Miếu Bắc Thành tiếp tục được tu bổ khang trang, định hình diện mạo kiến trúc lưu truyền đến ngày nay.
Nghệ thuật quy hoạch không gian nội tự của Văn Miếu Quốc Tử Giám
Tổng thể khuôn viên Văn Miếu Quốc Tử Giám rộng khoảng 54.331 mét vuông, được bao bọc bởi những bức tường gạch vồ thâm nghiêm và quy hoạch theo bố cục ngũ tiến viện gồm năm lớp không gian nối tiếp nhau dọc theo trục thần đạo chính tâm từ Nam lên Bắc. Phía trước cổng chính qua con phố lớn là không gian ngoại tự gồm Vườn Giám và hồ Văn (Thái Hồ) có gò Kim Châu ở giữa hồ, nơi xưa kia các tao nhân mặc khách kinh kỳ tụ hội bình duyệt thơ văn.
Trục thần đạo từ Văn Miếu Môn đến Đại Trung Môn
Điểm khởi đầu của tổng thể kiến trúc mặt tiền phía Nam là bốn trụ biểu cao vút (Tứ trụ) xây gạch trang trí hình phượng chầu và nghê thần, kết hợp cùng hai tấm bia đá xanh khắc chữ Hạ Mã đặt cân xứng ở hai đầu Đông và Tây để nhắc nhở mọi bậc vương công, quan lại đều phải xuống ngựa đi bộ khi qua trước cửa thánh hiền. Nằm chính giữa Tứ trụ là cổng chính Văn Miếu Môn kiến tạo theo thức tam quan hai tầng tám mái uy nghi, tầng trên có lầu vọng cảnh treo hoành phi đề chữ Văn Miếu Môn, hai cổng phụ Tả Môn và Hữu Môn mở sang hai bên tạo thế cân bằng đăng đối.
Bước qua Văn Miếu Môn là Khu thứ nhất mang tên không gian Nhập đạo, mở ra con đường lát gạch phẳng phiu chạy thẳng dọc trục thần đạo giữa hai hồ nước Bích Thủy và những tán đa, tán si cổ thụ. Điểm kết thúc của Khu thứ nhất là cổng Đại Trung Môn gồm ba gian lợp ngói mũi hài cổ truyền vững chãi, hai bên tả hữu có hai cổng nhỏ mang tên Thành Đạt Môn và Đạt Tài Môn. Cách đặt tên hệ thống cổng từ Văn Miếu Môn đến Đại Trung Môn chứa đựng triết lý giáo dục sâu sắc từ sách Đại Học và Trung Dung, nhắc nhở người học trò muốn bước vào con đường khoa bảng giúp đời thì phải giữ tâm tính trung chính, rèn luyện đức độ song hành cùng tài năng.
Gác Khuê Văn Các và mặt hồ Giếng Thiên Quang
Vượt qua Đại Trung Môn, Khu thứ hai dẫn dắt bước chân theo ba lối đi lát gạch song song dưới hàng muỗm cổ thụ để tiến tới điểm nhấn kiến trúc nổi tiếng nhất của toàn bộ quần thể là Khuê Văn Các (Gác vẻ đẹp của sao Khuê). Công trình được Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành cho khởi dựng vào mùa thu năm Ất Sửu (1805) dưới triều vua Gia Long, nằm chính giữa hai cổng phụ Súc Văn Môn và Bi Văn Môn. Năm 1997, Khuê Văn Các đã chính thức được lựa chọn làm biểu tượng văn hiến của Thủ đô Hà Nội nhờ giá trị thẩm mỹ độc bản.
Về mặt kỹ thuật tạo tác, Khuê Văn Các có tổng chiều cao gần 9 mét, được thiết kế theo kiểu lầu vuông tám mái thượng thu hạ thách vô cùng thanh thoát:
- Tầng nền và bốn trụ gạch tầng dưới: Nền gác hình vuông mỗi cạnh dài 6,8 mét được bó vỉa bằng đá xanh kiên cố, nâng đỡ bốn trụ gạch vuông xây bằng gạch chỉ mịn từ làng gốm Bát Tràng có chạm khắc hoa văn tinh xảo.
- Tầng lầu gỗ và hệ cửa sổ tròn hình sao Khuê: Tầng trên là cấu trúc lầu gỗ lim hai tầng tám mái sơn son thếp vàng, bốn mặt tường gỗ đều trổ ô cửa sổ hình tròn đường kính 1,08 mét có tám thanh gỗ con tiện tỏa đều ra tám hướng, tượng trưng cho chòm sao Khuê chủ về văn học và khoa cử đang tỏa sáng.
- Sự giao hòa với mặt nước Giếng Thiên Quang: Ngay phía sau gác Khuê Văn tại Khu thứ ba là Giếng Thiên Quang (Thiên Quang Tỉnh) hình vuông vức bốn cạnh xây tường gạch bao quanh. Sự kết hợp giữa ô cửa tròn trên gác Khuê Văn và mặt hồ vuông phẳng lặng của Giếng Thiên Quang thể hiện trọn vẹn quan niệm triết học phương Đông trời tròn đất vuông, âm dương giao hòa để nuôi dưỡng mạch nguồn hiền tài.
Di sản bia đá khoa bảng và điện thờ tại Văn Miếu Quốc Tử Giám
Từ hai phía Đông và Tây của Giếng Thiên Quang kéo dài đến Khu thứ tư và Khu thứ năm của Văn Miếu Quốc Tử Giám là không gian hội tụ những bảo vật quý giá bậc nhất về lịch sử khoa cử Việt Nam cùng hệ thống điện thờ tôn vinh các bậc tiên thánh, tiên sư và danh nho kiệt xuất của nền giáo dục dân tộc.
Vườn bia Tiến sĩ và tư tưởng trọng hiền tài
Nằm đối xứng hai bên tả hữu của Giếng Thiên Quang là khu vườn bia đá lưu giữ bộ sưu tập 82 bia Tiến sĩ Văn Miếu đặt trang trọng trên lưng 82 cụ rùa đá xanh nguyên khối. Truyền thống dựng bia đá khắc tên người đỗ đại khoa được vua Lê Thánh Tông khởi xướng từ tháng Tám năm Giáp Thìn (1484) nhằm biểu dương bậc tân khoa và khích lệ sĩ tử rèn đức luyện tài phụng sự Tổ quốc. Trải qua hơn ba thế kỷ từ năm 1484 đến năm 1780, các triều đại Lê Sơ, Mạc và Lê Trung Hưng đã dựng 82 tấm bia tương ứng với 82 khoa thi Đình từ Khoa thi Nhâm Tuất 1442 đến khoa Kỷ Hợi 1779, khắc ghi danh tính và quê quán của 1.307 vị Tiến sĩ.
Trên tấm bia đầu tiên ghi danh khoa thi Nhâm Tuất 1442 (dựng năm 1484), Hàn lâm viện Thừa chỉ Đông các Đại học sĩ Thân Nhân Trung đã soạn bài văn ký bất hủ khẳng định tư tưởng cốt lõi của quốc gia Đại Việt: Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu rồi xuống thấp. Trên mặt đá xanh của 82 tấm bia cổ hiện khắc rõ tên tuổi nhiều bậc vĩ nhân, nhà bác học và sử gia lừng lẫy như nhà sử học Ngô Sĩ Liên (khoa Nhâm Tuất 1442), Trạng nguyên Lương Thế Vinh (khoa Quý Mùi 1463) và Bảng nhãn Lê Quý Đôn (khoa Nhâm Thân 1752). Với giá trị văn chương, thư pháp và điêu khắc đá độc bản, 82 tấm bia Tiến sĩ đã được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu thế giới và được công nhận là Bảo vật Quốc gia.
| Hạng mục kiến trúc & Di sản | Niên đại khởi dựng / Tạo tác | Nhân vật lịch sử gắn liền | Giá trị văn hiến & Kiến trúc tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Văn Miếu | Năm 1070 (Triều Lý) | Vua Lý Thánh Tông, Thái tử Lý Càn Đức | Trung tâm thờ tự các bậc tiên thánh Nho học và không gian mở đầu nền giáo dục chính quy tại kinh đô Thăng Long. |
| Trường Quốc Tử Giám | Năm 1076 (Triều Lý) | Vua Lý Nhân Tông, vua Trần Thái Tông, Tư nghiệp Chu Văn An | Trường đại học quốc gia đầu tiên của Việt Nam, nơi đào tạo hàng nghìn bậc hiền tài qua các triều đại Lý – Trần – Lê. |
| Vườn 82 bia Tiến sĩ Văn Miếu | Tạo dựng từ năm 1484 đến 1780 | Vua Lê Thánh Tông, Thân Nhân Trung, Ngô Sĩ Liên, Lương Thế Vinh, Lê Quý Đôn | Ghi danh 1.307 vị Tiến sĩ của 82 khoa thi Đình (1442 – 1779); Bảo vật Quốc gia và Di sản tư liệu thế giới của UNESCO. |
| Khuê Văn Các & Giếng Thiên Quang | Năm 1805 (Triều Nguyễn) | Vua Gia Long, Tổng trấn Nguyễn Văn Thành | Kiến trúc gác tám mái cửa tròn kết hợp giếng vuông biểu trưng cho triết lý trời tròn đất vuông; biểu tượng của Thủ đô Hà Nội. |
| Điện Đại Thành Văn Miếu | Khởi dựng thời Lý – Lê, trùng tu thời Nguyễn | Chu Công, Khổng Tử, Tứ Phối và Thập Triết | Quần thể kiến trúc Bái đường và Thượng điện cổ kính với hệ khung gỗ lim chạm khắc tứ linh, hoành phi câu đối thếp vàng. |
| Nhà Thái Học Quốc Tử Giám | Xây dựng năm 1999 – 2000 trên nền trường cổ | Tư nghiệp Chu Văn An, vua Lý Thánh Tông, vua Lý Nhân Tông, vua Lê Thánh Tông | Công trình hai tầng bề thế tưởng niệm người thầy mẫu mực muôn đời và ba vị hoàng đế có công sáng lập nền quốc học. |
Không gian thờ tự Điện Đại Thành và Nhà Thái Học
Bước qua cổng Đại Thành Môn ở phía Bắc Giếng Thiên Quang là Khu thứ tư — không gian trung tâm thờ tự thiêng liêng với khoảng sân gạch mênh mông nằm giữa hai dãy nhà Tả Vu, Hữu Vu và dẫn thẳng lên tòa Điện Đại Thành Văn Miếu. Cụm kiến trúc chính gồm tòa Bái đường chín gian nối liền với tòa Thượng điện chín gian theo bố cục chữ Công truyền thống. Toàn bộ hệ khung chịu lực sử dụng gỗ lim cổ thụ chạm nổi tứ linh, kết hợp mái đao cong vút lợp ngói mũi hài cổ kính. Bên trong Thượng điện bài trí trang nghiêm tượng thờ Khổng Tử cùng Tứ Phối và Thập Triết dưới những bức hoành phi Vạn thế sư biểu, câu đối sơn son thếp vàng và đôi hạc đồng đứng trên lưng rùa.
Khép lại trục thần đạo ở cực Bắc là Khu thứ năm mang tên khu Nhà Thái Học Quốc Tử Giám, được xây dựng vào năm 1999 – 2000 trên nền đất xưa của trường Quốc Tử Giám và điện Khải Thánh. Khu Thái Học gồm cổng Thái Học Môn, hai tòa Tả Vu – Hữu Vu, nhà Tiền đường, nhà Hậu đường hai tầng cùng hai lầu Chuông và lầu Trống. Tầng một của tòa Hậu đường đặt tượng thờ danh sư Chu Văn An nhằm tôn vinh bậc Vạn thế sư biểu của nền giáo dục Việt Nam. Tầng hai của Hậu đường phụng thờ tượng đồng của ba vị hoàng đế có công lao to lớn đối với sự ra đời và phát triển của di tích gồm vua Lý Thánh Tông, vua Lý Nhân Tông và vua Lê Thánh Tông, bên cạnh chiếc trống Sấm đường kính hơn hai mét và quả đại hồng chung ngân vang hào khí ngàn năm.
Giá trị văn hiến và bảo tồn di sản tại Văn Miếu Quốc Tử Giám
Trải qua hơn chín thế kỷ rưỡi tồn tại giữa lòng đất kinh kỳ, Văn Miếu Quốc Tử Giám không chỉ là bảo tàng kiến trúc cổ truyền ngoài trời mà còn giữ vị thế tâm điểm văn hóa tinh thần thiêng liêng của cư dân Thủ đô và cả nước. Những giá trị đạo đức, triết lý trọng hiền tài và tinh thần hiếu học kết tinh tại di tích vẫn đang được bảo tồn, phát huy mạnh mẽ trong đời sống đương đại.
Nghi lễ truyền thống và không gian Hội chữ Xuân
Trong tâm thức của bao thế hệ người Việt, Văn Miếu – Quốc Tử Giám là biểu tượng cao quý của trí tuệ, sự thành đạt bằng học vấn chân chính và đạo lý tôn sư trọng đạo. Nhiều lễ tuyên dương Thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường đại học cùng các hội thảo khoa học quốc gia thường xuyên được tổ chức trang trọng tại sân Thái Học, nối tiếp mạch nguồn lễ Truyền lô xướng danh và vinh quy bái tổ của các bậc tân khoa xưa.
Đặc biệt, cứ mỗi dịp Tết cổ truyền, không gian hồ Văn và Vườn Giám phía trước cổng di tích lại trở thành tâm điểm của Hội chữ Xuân Văn Miếu tái hiện nét đẹp xin chữ đầu năm của người Tràng An. Dưới những gian lều tre mộc mạc, các nghệ nhân thư pháp Hán Nôm và Quốc ngữ cẩn trọng mài mực tàu, phóng bút viết những chữ Tâm, Đức, Trí, Nhẫn, Thành, Đạt lên mặt giấy sắc hồng điều chế tác thủ công từ làng giấy dó Yên Thái, lan tỏa tình yêu chữ nghĩa và cốt cách thanh lịch của mảnh đất kinh kỳ.
Bảo tồn kiến trúc cổ và giáo dục di sản đương đại
Được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2012, công tác bảo tồn khoa học tại quần thể di tích luôn được thực hiện nghiêm ngặt. Toàn bộ 82 tấm bia Tiến sĩ đã được lập hồ sơ số hóa 3D độ phân giải cao, bảo quản bề mặt đá bằng công nghệ sinh học chống phong hóa tự nhiên và che chắn trong tám nhà bia truyền thống. Các hạng mục kiến trúc gỗ tại Khuê Văn Các, Đại Trung Môn, Điện Đại Thành và tường gạch vồ cũng được tu bổ định kỳ bằng vật liệu truyền thống theo nguyên tắc giữ gìn yếu tố gốc.
Song hành cùng công tác bảo tồn vật thể, các chương trình giáo dục di sản tương tác, hệ thống thuyết minh tự động đa ngôn ngữ, trưng bày chuyên đề về trường Quốc học đầu tiên và trình chiếu ánh sáng nghệ thuật 3D Mapping tái hiện hành trình khổ luyện của người học trò xưa đã mang lại sức sống mới cho di sản, truyền tải sâu sắc thông điệp nhân văn về sức mạnh tri thức của dân tộc Việt Nam.
Gần mười thế kỷ đã đi qua kể từ mùa thu năm 1070, Văn Miếu Quốc Tử Giám vẫn sừng sững giữa lòng Thủ đô Hà Nội như một ngọn đuốc vĩnh cửu soi sáng con đường học vấn và bồi đắp nguyên khí quốc gia. Từng ô cửa tròn Khuê Văn Các lộng gió, từng mặt nước Giếng Thiên Quang phẳng lặng đến những dòng chữ Hán khắc sâu trên 82 tấm bia đá xanh đều là minh chứng sống động cho bản lĩnh trí tuệ và truyền thống tôn sư trọng đạo bất diệt của người Việt. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Hà Nội NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng, di tích lịch sử và danh nhân tiêu biểu của đất kinh kỳ.
NSSC Hà Nội
hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Nội.
Bài liên quan
Đền Ngọc Sơn - Biểu tượng kiến trúc tâm linh và hào khí văn chương trên đảo Ngọc
Đền Ngọc Sơn là quần thể di tích kiến trúc tâm linh tiêu biểu trên đảo Ngọc giữa Hồ Hoàn Kiếm, nổi bật với Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc và đình Trấn Ba.
Hồ Hoàn Kiếm - Viên ngọc lục bảo kết tinh huyền sử và hồn cốt đất kinh kỳ
Hồ Hoàn Kiếm là thắng cảnh tự nhiên và di tích lịch sử quốc gia đặc biệt giữa trung tâm Thủ đô Hà Nội, gắn liền với truyền thuyết trả gươm báu và Tháp Rùa cổ kính.
Hồ Tây - Mặt gương thiên nhiên huyền thoại và trầm tích văn hiến kinh kỳ
Hồ Tây là hồ nước tự nhiên lớn nhất nội thành Hà Nội với lịch sử địa chất hàng vạn năm. Cùng khám phá vẻ đẹp cảnh quan, truyền thuyết và quần thể di tích ven hồ.



