Lễ hội Gióng Phù Đổng - Hào khí anh hùng trên quê hương Thánh Gióng
NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Trên mảnh đất cổ Kẻ Dóng bên bờ bắc sông Đuống, lễ hội Gióng Phù Đổng từ hàng ngàn năm qua đã trở thành biểu tượng thiêng liêng tôn vinh Phù Đổng Thiên Vương trong tâm thức dân tộc Việt. Không chỉ bảo lưu hệ thống nghi lễ cung đình và dân gian cổ kính bậc nhất vùng châu thổ sông Hồng, kỳ hội tháng Tư âm lịch tại xã Phù Đổng còn tái hiện trọn vẹn hào khí chống ngoại xâm qua ngôn ngữ trình diễn ước lệ độc đáo hiếm có trên thế giới.
Cội nguồn lịch sử và không gian của lễ hội Gióng Phù Đổng
Mạch nguồn tâm linh của kỳ hội bắt rễ sâu từ huyền tích thời đại Hùng Vương dựng nước và được định hình rõ nét từ triều đại nhà Lý khi kinh đô dời về đất Thăng Long.
Huyền tích Phù Đổng Thiên Vương và dấu ấn nhà Lý
Theo dòng chảy lịch sử từ cội nguồn Đền Hùng thời Hùng Vương thứ sáu, cậu bé làng Phù Đổng sinh ra trong cảnh đất nước lâm nguy trước thế giặc Ân xâm lược đã vươn vai lớn nhanh như thổi, cưỡi ngựa sắt phun lửa đánh tan quân thù giữ yên bờ cõi.
Đến thế kỷ XI, ngay sau khi ban chiếu dời đô từ Cố đô Hoa Lư về định đô tại thành Đại La, đức vua Lý Thái Tổ đã sắc phong Phù Đổng Thiên Vương là Xung Thiên Thần Vương và cho khởi dựng ngôi đền quy mô ngay trên nền nhà cũ của hai mẹ con Thánh Gióng tại hương Phù Đổng. Qua các triều đại Trần, Lê sơ và Lê Trung hưng, các bậc đế vương ngự trị tại Hoàng thành Thăng Long đều duy trì lệ ban sắc phong và nâng tầm kỳ hội làng Gióng thành đại lễ ở cửa ngõ phía đông kinh thành.
Quần thể kiến trúc đền Thượng, đền Mẫu và miếu Ban
Không gian thực hành nghi lễ của lễ hội Gióng Phù Đổng trải rộng trên một vùng địa văn hóa liên hoàn thuộc xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm. Trung tâm của quần thể là đền Thượng Phù Đổng, công trình kiến trúc quốc gia đặc biệt mang bố cục nội công ngoại quốc bề thế với cổng Ngũ môn đồ sộ, nhà Thủy đình trên mặt hồ bán nguyệt, phương đình, tiền tế, trung đường và hậu cung thâm nghiêm lưu giữ tượng Đức Thánh Gióng cùng sáu pho tượng tướng lĩnh hộ vệ.
Cách đền Thượng không xa về phía ngoài đê là đền Hạ tức đền Mẫu, nơi thờ người mẹ hiền đã sinh thành ra vị thần bất tử, gắn liền với giếng nước cổ phục vụ nghi thức rước nước thiêng. Phía sau chùa Kiến Sơ cổ kính là miếu Ban, di tích đánh dấu nơi bà mẹ Gióng hạ sinh cậu bé thần đồng, bên cạnh vườn Cà và bãi trận địa Soi Bia cùng Đống Đàm nằm dọc triền đê sông Đuống.
| Hạng mục không gian di sản | Vị trí trong tổng thể làng Gióng | Vai trò trong tiến trình nghi lễ hội Gióng |
|---|---|---|
| Đền Thượng Phù Đổng | Trung tâm làng Phù Đổng bên đê sông Đuống | Đại bản doanh của Đức Thánh, nơi cử hành lễ tế thánh, điểm binh và phát lệnh xuất quân |
| Đền Hạ (Đền Mẫu) | Khu vực ngoài đê phía nam đền Thượng | Nơi thờ Thánh Mẫu và có giếng cổ phục vụ đoàn rước nước thiêng về đền Thượng ngày mùng 6 |
| Miếu Ban và vườn Cà | Phía sau khuôn viên chùa cổ Kiến Sơ | Nơi lưu dấu tích sinh thành Đức Thánh Gióng và cử hành lễ rước khám đường mùng 8 tháng Tư |
| Trận địa Soi Bia | Cánh đồng rộng phía trước khu vực đền Hạ | Chiến trường tái hiện trận đánh giặc Ân thứ nhất vào chiều ngày chính hội mùng 9 tháng Tư |
| Trận địa Đống Đàm | Bãi đất bồi ven đê sông Đuống | Chiến trường tái hiện trận quyết chiến thứ hai, nơi vây bắt và khuất phục các tướng giặc Ân |
Hệ thống vai diễn độc bản trong lễ hội Gióng Phù Đổng
Điểm làm nên giá trị nghệ thuật kịch trường vô song của lễ hội Gióng Phù Đổng chính là cơ cấu tổ chức nhân sự chặt chẽ giữa bốn thôn cổ gồm Phù Đổng, Phù Dực, Đổng Viên và Đổng Xuyên.
Sáu vị Ông Hiệu cùng đội quân Phù Giá
Đứng đầu hệ thống nhân vật chỉ huy đại diện cho bộ tướng của Đức Thánh Gióng là sáu vị Ông Hiệu được tuyển chọn kỹ lưỡng từ các thôn làng. Nổi bật nhất trên sới hội là Ông Hiệu Cờ thuộc thôn Phù Dực đảm nhận trọng trách cầm lá cờ lệnh thêu chữ Lệnh ở trung tâm để múa cờ điều binh khiển tướng, phối hợp cùng Ông Hiệu Trống của thôn Đổng Viên, Ông Hiệu Chiêng của thôn Đổng Xuyên, hai Ông Hiệu Tiểu Cổ và Ông Hiệu Trung Quân mặc áo giáp uy nghiêm ngồi trên kiệu đại diện cho chủ tướng.
Vây quanh kiệu long đình và các Ông Hiệu là đội hình Phù Giá gồm hơn 100 thanh niên trai tráng cởi trần, đóng khố, đầu chít khăn rìu tượng trưng cho quân sĩ tinh nhuệ bảo vệ chủ tướng. Bổ sung cho thế trận là Phường Áo đỏ gồm những thiếu niên chuyên làm nhiệm vụ trinh sát dò la tin tức và Phường Áo đen đại diện cho lực lượng dân binh địa phương.

Vai trò của Ông Hổ và phường hát ải lao
Bên cạnh các lực lượng chính quy, kịch trường dân gian làng Gióng còn có sự xuất hiện của đội quân Ông Hổ, biểu trưng cho sức mạnh thiên nhiên đồng lòng phò trợ người anh hùng đánh giặc. Ban đầu Ông Hổ là hình nộm cốt tre dán giấy vẽ vằn đặt tại miếu Ban, nhưng khi tiếng trống lệnh vang lên, các chàng trai khỏe mạnh khoác lốt hổ lập tức lao ra mở đường cho đại quân tiến bước với những động tác dũng mãnh.
Song hành cùng đội Ông Hổ là phường hát múa ải lao thuộc thôn Hội Xuyên với hơn hai mươi thành viên tay cầm sênh tre, tay cầm cần câu trúc vừa đi vừa hát những khúc ca cổ kính ngợi ca công đức Thánh Gióng.
Trình tự nghi thức và hội trận tại lễ hội Gióng Phù Đổng
Toàn bộ diễn trình của lễ hội Gióng Phù Đổng được ấn định cố định từ ngày mùng 6 đến ngày mùng 9 tháng 4 âm lịch hằng năm, tương ứng với bốn chương hồi hoàn chỉnh của một bộ sử thi sống động.
Nghi lễ rước nước, rước cơm cà và khám đường
Mở màn vào ngày mùng 6 tháng Tư là nghi lễ rước nước từ giếng cổ đền Mẫu về đền Thượng nhằm thực hiện lễ mộc dục bao sái đồ thờ tự và binh khí của nhà Thánh. Đoàn rước di chuyển trang nghiêm trên con đê lịch sử trong tiếng nhạc bát âm, thể hiện ước vọng cầu mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ vốn cũng hiện diện đậm nét trong lễ hội đền Cổ Loa ở vùng Đông Anh lân cận.
Sang ngày mùng 7 tháng Tư, nhân dân bốn thôn cử hành lễ rước cơm chay và cà muối lên đền Thượng, tái hiện hình ảnh dân làng năm xưa góp gạo thổi cơm nuôi cậu bé Gióng lớn nhanh ra trận. Đến ngày mùng 8 tháng Tư, nghi thức duyệt tuyển các nữ tướng giặc Ân cùng lễ rước khám đường từ đền Thượng ra miếu Ban rồi vòng về đền Mẫu được tổ chức chu đáo nhằm kiểm tra địa hình trước giờ khai chiến.
Hai trận đánh giặc Ân tại Soi Bia, Đống Đàm
Ngày mùng 9 tháng 4 âm lịch là ngày chính hội tưng bừng nhất, mở đầu bằng nghi thức rước cờ lệnh từ đền Mẫu về đền Thượng và màn hát thờ của phường ải lao trước sân rồng. Ngay khi nhận tin cấp báo từ Phường Áo đỏ rằng 28 đạo quân Ân đã dàn trận tại cánh đồng Soi Bia, đoàn quân của Đức Thánh Gióng lập tức xuất kích từ đền Thượng trong tiếng trống lệnh và tiếng chiêng đồng vang dậy.
Tại trận địa Soi Bia, Ông Hiệu Cờ bước lên tấm chiếu trải giữa sới, thực hiện ba ván múa cờ tuyệt kỹ với những đường cờ lướt nhanh để thúc quân tiến công và vây hãm địch. Sau khi đánh bại tiền quân giặc ở Soi Bia, đại quân quay về đền Thượng khao quân ăn bữa cơm cà dã chiến rồi truy kích tàn quân giặc tại trận địa Đống Đàm vào buổi chiều.

Giá trị di sản nhân loại của lễ hội Gióng Phù Đổng
Vượt qua thử thách của hàng thiên niên kỷ, lễ hội Gióng Phù Đổng cùng với lễ hội Gióng Sóc Sơn đã chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào tháng 11 năm 2010.
Nghệ thuật biểu trưng ước lệ trong kịch trường dân gian
Giá trị thẩm mỹ đặc sắc nhất của hội Gióng nằm ở ngôn ngữ biểu trưng ước lệ đạt đến trình độ triết học dân gian sâu sắc, nơi những trận chiến lớn được chuyển hóa thành vũ điệu cờ lệnh uyển chuyển mà không hề có cảnh bạo lực. Một lá cờ lệnh bay phần phật trên tay Ông Hiệu Cờ trên ba chiếc chiếu trắng đã đủ sức gợi tả hàng vạn thiên binh vạn mã vượt núi băng sông, trong khi những bát cơm trắng và quả cà ghém dân dã lại biểu trưng cho sức mạnh hậu phương toàn dân đoàn kết.
Đặc biệt, việc trao vai 28 tướng giặc Ân cho những bé gái trong sáng của chính các thôn làng bản địa phản ánh rõ nét tư tưởng nhân văn và truyền thống yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.
Sức sống cộng đồng và mạch nguồn văn hiến
Nằm ở vị trí giao thoa văn hóa giữa kinh đô ngàn năm với vùng đất cổ Kinh Bắc giàu truyền thống nơi có chùa Dâu và cụm di tích đền Đô thờ tám vị vua nhà Lý, làng Phù Đổng đóng vai trò như một pháo đài văn hóa tâm linh bảo vệ phía đông Thăng Long. Cũng như truyền thống hiếu học được hun đúc tại Văn Miếu Quốc Tử Giám hay vẻ đẹp tâm linh quanh Hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn, hội Gióng là sợi dây cố kết cộng đồng bền chặt của cư dân vùng ven sông Đuống.
- Bảo lưu nguyên vẹn cấu trúc cổ: Bốn thôn Phù Đổng, Phù Dực, Đổng Viên và Đổng Xuyên vẫn giữ vững quy chế phân công vai diễn Ông Hiệu, Phù Giá và nuôi tướng theo đúng lệ cổ hàng trăm năm.
- Tính giáo dục truyền thống sâu sắc: Thế hệ trẻ trong làng từ các em nhỏ đóng vai tướng đến thanh niên trai tráng đội Phù Giá đều được truyền dạy lòng tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm với quê hương.
- Tôn vinh hòa bình và nhân nghĩa: Mọi nghi thức hội trận đều hướng tới mục tiêu dẹp tan bạo tàn, cầu mong quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt và cuộc sống thanh bình cho muôn dân.
- Lan tỏa giá trị di sản số: Trên hành trình bảo tồn và quảng bá bản sắc văn hiến Thủ đô, chuyên trang Hà Nội NSSC trân trọng giới thiệu hệ thống tư liệu chuẩn xác về kỳ hội di sản thế giới tới đông đảo độc giả.
Khép lại những ngày tháng Tư âm lịch rợp bóng cờ bay bên triền đê sông Đuống, lễ hội Gióng Phù Đổng vẫn ngân vang dư âm hào sảng của tiếng trống lệnh, tiếng chiêng đồng và điệu múa cờ thần tốc. Di sản vô giá ấy không chỉ là niềm tự hào của người dân Gia Lâm và Thủ đô Hà Nội mà còn là minh chứng trường tồn cho sức mạnh đại đoàn kết, lòng yêu nước nồng nàn và khát vọng hòa bình bất diệt của dân tộc Việt Nam.
NSSC Hà Nội
hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Nội.
Bài liên quan
Lễ hội Gò Đống Đa - Bản hùng ca thần tốc mùa xuân Kỷ Dậu lịch sử
Lễ hội Gò Đống Đa diễn ra vào mùng 5 tháng Giêng âm lịch tại Hà Nội, tưởng niệm chiến công thần tốc mùa xuân Kỷ Dậu 1789 của Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ.
Lễ hội Gióng Sóc Sơn - Huyền tích cởi giáp bay về trời đất Vệ Linh
Lễ hội Gióng Sóc Sơn mở hội từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng tại núi Vệ Linh, tôn vinh nơi Đức Thánh Gióng cởi giáp sắt hóa thiên cùng lễ rước tám phẩm vật.
Bánh cốm Hàng Than - Di sản thức quà cưới hỏi trăm năm của đất kinh kỳ
Bánh cốm Hàng Than là đặc sản gia truyền từ năm 1865 tại Hà Nội với lớp vỏ cốm xanh lục bảo dẻo trong, nhân đậu xanh dừa sợi và hương hoa bưởi thanh tao.



