Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Gióng Sóc Sơn - Huyền tích cởi giáp bay về trời đất Vệ Linh

Khởi mở vào những ngày đầu xuân mới dưới chân dãy núi thiêng phía bắc kinh thành, lễ hội Gióng Sóc Sơn kết tinh niềm thành kính của cư dân đồng bằng Bắc Bộ hướng về đỉnh Đá Chồng trầm mặc, nơi vị thần bất tử hoàn tất sứ mệnh giữ nước rồi cưỡi ngựa sắt bay vào cõi vĩnh hằng.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Tượng đài Thánh Gióng bằng đồng uy nghiêm trên đỉnh núi Đá Chồng nơi diễn ra lễ hội Gióng Sóc Sơn

Nằm giữa khung cảnh sơn thủy hữu tình của vùng bán sơn địa phía bắc Thủ đô, lễ hội Gióng Sóc Sơn từ lâu đã trở thành điểm hẹn tâm linh trọng đại mở đầu cho mùa lễ hội xuân vùng châu thổ Bắc Bộ. Diễn ra từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng âm lịch tại Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Sóc, kỳ hội tái hiện khoảnh khắc thiêng liêng khi Phù Đổng Thiên Vương hoàn thành sứ mệnh đánh đuổi giặc Ân rồi cởi giáp sắt bay về trời trên đỉnh núi Vệ Linh.

Căn nguyên lịch sử và địa thế của lễ hội Gióng Sóc Sơn

Nếu vùng đất Phù Đổng bên bờ sông Đuống là nơi lưu giữ ký ức về nơi sinh thành và xuất quân đánh giặc của người anh hùng làng Dóng, thì dãy núi Sóc lại là chốn hóa thân bất tử của vị thần hộ quốc.

Huyền tích Thánh Gióng hóa thiên trên đỉnh núi Vệ Linh

Theo mạch nguồn truyền thuyết dân gian bắt nguồn từ thời đại Đền Hùng, sau khi nhổ những bụi tre đằng ngà quét sạch quân giặc Ân xâm lược và đem lại thái bình cho bờ cõi Văn Lang, Đức Thánh Gióng đã thúc ngựa sắt phi thẳng về hướng bắc. Khi đến chân núi Sóc thuộc vùng đất Phù Linh ngày nay, ngài dừng chân bên hồ nước trong vắt để tắm gội bụi trần rồi một mình một ngựa tiến lên đỉnh núi Vệ Linh hay còn gọi là núi Đá Chồng, cởi bỏ tấm áo giáp sắt để lại nhân gian trước khi bay thẳng về trời.

Trong lịch sử trung đại Việt Nam, vùng núi Sóc còn gắn liền với hành trình tu hành và giúp nước của Quốc sư Khuông Việt Ngô Chân Lưu dưới thời Cố đô Hoa Lư của nhà Đinh và nhà Tiền Lê. Tương truyền vào năm 981 khi quân Tống xâm lược, vua Lê Đại Hành đã cầu đảo tại đền thờ Sóc Thiên Vương dưới chân núi Vệ Linh và giành đại thắng. Đến thời kỳ định đô tại Hoàng thành Thăng Long, đức vua Lý Thái Tổ cùng các vị hoàng đế triều Lý vốn xuất thân từ vùng đất phát tích đền Đô đều hết mực sùng kính Phù Đổng Thiên Vương, cho tu bổ đền Sóc khang trang và duy trì quốc lễ hằng năm.

Quần thể Khu di tích đền Sóc tại Phù Linh

Không gian tổ chức lễ hội Gióng Sóc Sơn tọa lạc trọn vẹn trong Khu di tích đền Sóc thuộc thôn Vệ Linh, xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, nơi những cánh rừng thông xanh ngắt ôm trọn các công trình kiến trúc cổ kính.

Tiến sâu lên sườn núi là chùa Đại Bi nơi lưu giữ dấu tích tu hành của Thiền sư Ngô Chân Lưu, đền Mẫu thờ thân mẫu Đức Thánh Gióng, nhà bia đá cổ dựng trên lưng rùa từ thời Hậu Lê và trung tâm là đền Thượng thờ Phù Đổng Thiên Vương với bức hoành phi sơn son thếp vàng cùng tượng Đức Thánh uy nghi trong hậu cung. Trên đỉnh cao nhất của núi Đá Chồng ở độ cao gần 300m là tượng đài Thánh Gióng đúc bằng đồng nguyên chất nặng 85 tấn, khắc họa dáng vẻ oai phong của vị anh hùng ghì cương tuấn mã bay vút vào tầng mây xanh.

Công trình kiến trúc tiêu biểuVị trí trong quần thể núi SócÝ nghĩa lịch sử và vai trò trong mùa hội
Đền Thượng (Đền Sóc)Sườn núi Vệ Linh dưới tán cổ thụNơi thờ chính Phù Đổng Thiên Vương và cử hành đại lễ dâng tám phẩm vật mùng 6 tháng Giêng
Đền Mẫu (Đền Thánh Mẫu)Đối diện khu vực đền ThượngThờ người mẹ hiền sinh thành Đức Thánh Gióng, nơi đón đoàn rước trầu cau và ngà voi
Đền Hạ (Đền Trình)Chân núi Sóc cạnh hồ nước cổNơi thờ Sơn thần bản thổ và khởi điểm của các đoàn rước tiến vào khu trung tâm
Chùa Đại Bi và Nhà biaSườn núi phía đông đền ThượngGắn với Quốc sư Khuông Việt thời Đinh - Tiền Lê và tấm bia đá tám mặt khắc sử đền Sóc
Tượng đài Thánh GióngĐỉnh núi Đá Chồng cao nhất dãy Sóc SơnBiểu tượng nghệ thuật bằng đồng đánh dấu nơi Đức Thánh Gióng cởi giáp sắt bay về trời

Nghi thức cung tiến tám phẩm vật trong lễ hội Gióng Sóc Sơn

Nét độc đáo bậc nhất tạo nên bản sắc riêng biệt của lễ hội Gióng Sóc Sơn so với người anh em song sinh là lễ hội Gióng Phù Đổng chính là nghi thức cung tiến tám lễ vật truyền thống từ tám thôn làng cổ quanh chân núi Sóc.

Lễ dâng hoa tre và ngựa chiến đầu xuân

Trong tám lễ vật dâng Thánh vào sáng sớm ngày mùng 6 tháng Giêng, phẩm vật quan trọng và mang tính biểu tượng cao nhất là hoa tre do thôn Vệ Linh chuẩn bị.

Đi liền sau đoàn rước hoa tre là lễ vật ngựa chiến hay còn gọi là Thần Mã của thôn Phù Mã, được chế tác công phu với bộ khung tre nứa vững chắc, dán giấy màu nâu hồng điểm vằn trắng, bờm ngựa kết bằng sợi đay nhuộm màu và lưng đeo yên cương lộng lẫy. Ngựa chiến được đặt trang trọng trên kiệu rước lên đền Thượng trong tiếng trống chiêng rộn rã, gợi nhắc hình ảnh tuấn mã phun lửa đưa người anh hùng xông pha trận mạc rồi cùng ngài hóa thân về cõi bất tử.

Đoàn rước kiệu ngựa chiến và các bậc bô lão đọc chúc văn tại lễ hội Gióng Sóc Sơn
Đoàn rước kiệu ngựa chiến và các bậc bô lão đọc chúc văn tại lễ hội Gióng Sóc Sơn

Đoàn rước voi chiến, trầu cau và nữ tướng

Cùng hội tụ về sân rồng đền Thượng trong buổi sáng khai hội còn có sáu đoàn rước lễ vật từ các thôn làng lân cận, hợp thành bức tranh toàn cảnh về sức mạnh hậu cần của nhân dân vùng Sóc Sơn xưa. Thôn Dược Thượng mang đến mô hình voi chiến khổng lồ cao hơn hai mét với đôi tai vẫy nhịp nhàng và chiếc vòi cong vút, trong khi thôn Đức Hậu dâng cặp ngà voi trắng muốt được đẽo gọt từ gỗ mỡ hoặc thân tre lớn, còn thôn Yên Sảo cung tiến những gánh cỏ voi tươi xanh lấy từ phần thân phình to của cây chuối non thái lát.

Về phía lễ vật dâng lên đền Mẫu và biểu trưng cho khát vọng sinh sôi nảy nở, thôn Đan Tảo đảm nhận việc rước cây trầu cau kết từ hàng trăm quả cau tươi và lá trầu không xanh mướt, còn thôn Xuân Dục rước bộ cầu húc gồm ba quả cầu gỗ sơn son dùng cho trò chơi dân gian truyền thống.

Nghi thức đọc chúc văn và rước lộc hoa tre thôn Vệ Linh tại đền Thượng Sóc Sơn
Nghi thức đọc chúc văn và rước lộc hoa tre thôn Vệ Linh tại đền Thượng Sóc Sơn

Diễn trình ba ngày mở hội tại lễ hội Gióng Sóc Sơn

Được tổ chức định kỳ từ ngày mùng 6 đến hết ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch, tức chỉ một ngày sau khi người dân kinh thành nô nức dự lễ hội Gò Đống Đa và du xuân qua các di tích nội đô như chùa Trấn Quốc hay đền Quán Thánh, kỳ hội đền Sóc luôn giữ trọn cốt cách trang nghiêm của lễ thức cổ truyền.

Nghi lễ mộc dục và lễ rước tám thôn

Đêm mùng 5 tháng Giêng, tại hậu cung đền Thượng diễn ra lễ Mộc dục tức nghi thức tắm tượng Thánh bằng nước ấm nấu từ các loài thảo mộc thơm tinh khiết, kết hợp với lễ dạo truyền rước đèn vòng quanh sân đền trong không gian tĩnh mịch của núi rừng.

Sau khi vị chủ tế đại diện cho các bậc bô lão trang trọng đọc bản chúc văn ca ngợi công đức Phù Đổng Thiên Vương trước bàn thờ trung tâm, từng đoàn rước lần lượt đưa lễ vật vào bái yết Đức Thánh tại đền Thượng, đền Hạ và đền Mẫu. Khoảnh khắc đoàn rước hoa tre từ hậu cung đền Thượng bước ra sân rồng thực hiện nghi thức tán lộc hoa tre cho nhân dân và du khách thập phương tạo nên bầu không khí hân hoan, gửi gắm niềm tin vào một năm mới bình an.

Tục chém tướng giặc Ân và trò cầu húc

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra trong suốt ba ngày từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng mang đậm tinh thần thượng võ của cư dân vùng núi Sóc Sơn. Tâm điểm của ngày mùng 7 và mùng 8 là nghi thức tục chém tướng tái hiện cảnh Đức Thánh Gióng tiêu diệt ba tên tướng giặc Ân ngoan cố tại khu vực chân núi Vệ Linh, qua đó biểu dương ý chí quyết thắng ngoại xâm và xóa bỏ mọi điều xui rủi để đón vận hội mới.

Sôi nổi không kém trên sân hội là trò chơi đánh cầu húc truyền thống do thanh niên trai tráng thôn Xuân Dục thực hiện với ba quả cầu gỗ tượng trưng cho mặt trời và ước vọng sinh sôi của cư dân trồng lúa nước.

Ngày hội tháng GiêngNghi thức tâm linh trọng tâmHoạt động diễn xướng và trò hội truyền thống
Đêm mùng 5 tháng GiêngCử hành lễ Mộc dục bao sái tượng Thánh và lễ dạo truyềnChuẩn bị hoàn tất tám phẩm vật tại đình làng của tám thôn cổ
Ngày mùng 6 tháng GiêngĐại lễ khai hội, đọc chúc văn và rước tám phẩm vật dâng ThánhNghi thức tán lộc hoa tre đầu xuân và biểu diễn trống hội
Ngày mùng 7 tháng GiêngTế lễ cổ truyền của các thôn làng tại đền Thượng và đền MẫuTổ chức trò chơi đánh cầu húc, đấu vật dân tộc và đi cà kheo
Ngày mùng 8 tháng GiêngLễ tế tạ hoàn mãn và nghi thức hóa ngựa chiến, voi chiếnDiễn xướng tục chém tướng giặc Ân tại chân núi Vệ Linh

Giá trị văn hóa tâm linh của lễ hội Gióng Sóc Sơn

Cùng với kỳ hội tại quê nhà Phù Đổng, lễ hội Gióng Sóc Sơn đã trở thành mảnh ghép không thể tách rời trong hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO vinh danh vào năm 2010.

Biểu tượng bất tử của đạo lý nhớ nguồn

Hình ảnh Đức Thánh Gióng sau khi lập kỳ công cứu nước không màng danh lợi, lặng lẽ cởi bỏ áo giáp sắt trên đỉnh núi Vệ Linh rồi bay về trời đã trở thành biểu tượng đạo đức cao đẹp nhất về lòng yêu nước vô điều kiện của con người Việt Nam.

Trong bức tranh tổng thể các giá trị văn hóa của Thủ đô từ hương vị thanh tao của cốm làng Vòng và nét tinh túy của phở Hà Nội cho tới hệ thống lễ hội đầu xuân, kỳ hội đền Sóc mang sắc thái hùng tráng của núi rừng gắn liền với chiều sâu tâm linh nguồn cội. Mọi nghi thức rước lễ và tán lộc hoa tre văn minh đều hướng con người tới sự hướng thiện, đoàn kết tương thân tương ái và niềm tự hào về dòng máu Lạc Hồng.

Bảo tồn nguyên bản nghi thức tám thôn làng

Trải qua nhiều thế kỷ, sự phân công nhiệm vụ giữa tám thôn gồm Vệ Linh, Phù Mã, Dược Thượng, Đức Hậu, Yên Sảo, Đan Tảo, Xuân Dục và Yên Tàng vẫn được duy trì như một khế ước văn hóa thiêng liêng không bao giờ thay đổi. Việc chuyển từ hình thức cướp lộc tự phát trước đây sang nghi thức phát lộc hoa tre và trầu cau trật tự, trang nghiêm đã giúp bảo vệ trọn vẹn vẻ đẹp văn minh của một di sản tầm vóc nhân loại.

  • Tính nguyên bản của lễ vật: Toàn bộ tám phẩm vật dâng Thánh đều sử dụng nguyên liệu tự nhiên bản địa như tre đằng ngà, giấy màu thủ công, thân chuối non và trầu cau tươi.
  • Sự gắn kết liên làng chặt chẽ: Tám thôn làng thuộc các xã Phù Linh, Tiên Dược, Tân Minh và Bắc Phú cùng phối hợp nhịp nhàng trong một kịch bản rước lễ thống nhất.
  • Không gian sinh thái lịch sử hài hòa: Quần thể đền Sóc được bao bọc bởi rừng thông phòng hộ xanh mát và địa hình núi Đá Chồng hùng vĩ, giữ gìn cảnh quan thanh tịnh.
  • Hệ thống hóa tri thức di sản: Nhằm phục vụ nhu cầu tra cứu lịch sử văn hóa chuẩn xác, cổng thông tin Hà Nội NSSC liên tục cập nhật dữ liệu bách khoa về các lễ hội di sản tiêu biểu của vùng đất Thăng Long.

Mỗi độ xuân sang khi tiếng trống khai hội vang vọng khắp sườn núi Vệ Linh, lễ hội Gióng Sóc Sơn lại thắp sáng ngọn lửa tự hào dân tộc và tinh thần thượng võ bất khuất trong lòng mỗi người con đất Việt. Những nhành hoa tre vàng óng cùng bóng dáng tượng đài Thánh Gióng vươn mình giữa trời mây Sóc Sơn sẽ mãi là biểu tượng vĩnh cửu cho ý chí độc lập tự cường và khát vọng hòa bình của đất nước.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất