Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Cổ Loa - Hào khí Bát xã Loa Thành tri ân vua An Dương Vương

Được tổ chức từ ngày mùng sáu đến mười tám tháng Giêng âm lịch tại huyện Đông Anh, lễ hội đền Cổ Loa quy tụ nhân dân tám làng cổ thuộc cụm Bát xã cùng thực hành nghi thức rước kiệu và đại tế tưởng nhớ công lao vua An Dương Vương.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Cổng Nghi môn đền Thượng và Giếng Ngọc tại không gian lễ hội đền Cổ Loa Đông Anh

Trên mảnh đất kinh đô cổ phía bắc sông Hồng, lễ hội đền Cổ Loa luôn giữ vị trí trang trọng trong tâm thức hướng về nguồn cội của người Việt mỗi khi tết đến xuân về. Giữa không gian cổ kính của ba vòng thành đất xoáy trôn ốc, tiếng trống đồng và sắc cờ thần rực rỡ lại đánh thức ký ức hào hùng về buổi đầu dựng nước Âu Lạc cùng nghệ thuật quân sự giữ nước kiệt xuất của cha ông.

Căn nguyên lịch sử hình thành nên lễ hội đền Cổ Loa

Mạch nguồn của lễ hội đền Cổ Loa bắt rễ sâu xa từ trang sử dựng nước và giữ nước hào hùng của dân tộc Việt Nam vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên. Không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân ven sông Hoàng Giang xưa, lễ hội còn lưu giữ ký ức tập thể về bước chuyển mình vĩ đại từ thời đại Hùng Vương sang nhà nước Âu Lạc.

Công đức dựng nước Âu Lạc của vua An Dương Vương

Theo chính sử và các thần tích cổ lưu truyền tại vùng đất Đông Anh, sau cuộc kháng chiến chống quân Tần thắng lợi vào cuối thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, Thục Phán đã kế tục sự nghiệp của các vua Hùng tại vùng đất tổ Đền Hùng, hợp nhất hai bộ tộc Tây Âu và Lạc Việt để lập nên nhà nước Âu Lạc. Lên ngôi xưng là An Dương Vương, nhà vua quyết định dời đô từ vùng trung du Phong Châu xuống vùng đồng bằng Cổ Loa nhằm mở rộng canh tác lúa nước và củng cố thế trận phòng thủ quốc gia.

Tại kinh đô mới, Đức vua cùng tướng quân Cao Lỗ và cư dân bản địa đã đắp nên tòa thành Cổ Loa gồm ba vòng khép kín theo hình xoáy trôn ốc tận dụng địa hình đầm lầy, gò đồi tự nhiên nối thông với sông Hoàng Giang và sông Hồng. Bên cạnh kiến trúc thành đất, triều đình Âu Lạc còn chế tạo thành công nỏ thần Liên Châu với hàng vạn mũi tên đồng tìm thấy tại di chỉ Cầu Vực. Đến năm 939, Đức vương Ngô Quyền một lần nữa chọn đất Cổ Loa làm kinh đô của quốc gia độc lập trước khi trung tâm quyền lực chuyển về Hoàng thành Thăng Long.

Sự gắn kết truyền đời của cộng đồng Bát xã Loa Thành

Điểm đặc sắc hiếm có của lễ hội đền Cổ Loa là cơ chế tổ chức liên làng bền chặt mang tên Bát xã Loa Thành, bao gồm tám làng cổ cùng thờ chung vị thần chủ là Đức vua An Dương Vương gồm Cổ Loa, Văn Thượng, Mạch Tràng, Sằn Giã, Ngoại Sát, Đài Bi, Cầu Cả và Thư Cưu. Tương truyền rằng khi nhà vua mở mang kinh đô và xây dựng thành ốc, cư dân của tám hương ấp xung quanh đã nhường đất, góp công đắp lũy và rèn vũ khí, từ đó kết thành mối giao ước anh em gắn bó keo sơn qua hàng thiên niên kỷ.

Theo cổ lệ truyền đời, ngày mùng sáu tháng Giêng âm lịch được chọn làm ngày chính hội bởi đây là ngày Đức vua An Dương Vương đăng cơ lên ngôi hoàng đế và ban chiếu lập đô tại Loa Thành. Trong hệ thống thứ bậc nghi lễ của Bát xã, làng Quậy tức làng Văn Thượng vốn là cư dân gốc định cư trên nền đất kinh thành xưa đã nhường đất để vua xây cung thất nên được hưởng đặc quyền giữ vai anh cả, đi đầu trong đoàn rước và vinh dự đọc văn mật khẩn tại sân đền Thượng.

Thành tố lịch sử và cộng đồngNội dung và vai trò trong không gian Cổ LoaÝ nghĩa kết tinh trong lễ hội cổ truyền
Đức vua An Dương VươngKhai sáng nhà nước Âu Lạc, dời đô về vùng đồng bằng Cổ LoaBậc tiền nhân dựng nước được suy tôn làm Thượng đẳng tối linh thần
Tướng quân Cao LỗChế tạo nỏ thần Liên Châu và thiết kế hệ thống phòng thủ thành ốcBiểu tượng của trí tuệ quân sự và kỹ thuật luyện kim đồng thời cổ đại
Cộng đồng Bát xã Loa ThànhTám làng cổ gồm Cổ Loa, Văn Thượng, Mạch Tràng, Sằn Giã, Ngoại Sát, Đài Bi, Cầu Cả, Thư CưuBảo lưu nghi thức rước kiệu liên làng và hương ước đoàn kết nghìn năm
Cột mốc mùng sáu tháng GiêngNgày kỷ niệm Đức vua đăng cơ và hội quân khánh thành kinh đôThời điểm khai mở đại lễ tế thần và hội xuân truyền thống hằng năm

Không gian di tích cổ kính nơi tổ chức lễ hội đền Cổ Loa

Toàn bộ hoạt động nghi lễ và sinh hoạt văn hóa của lễ hội đền Cổ Loa diễn ra trong quần thể Khu di tích quốc gia đặc biệt nằm ở vòng thành Nội của kinh đô Âu Lạc xưa. Các công trình kiến trúc cổ kính từ đền Thượng, đình Ngự triều Di quy cho tới am thờ công chúa tạo thành một trục thần đạo uy nghiêm giữa những rặng cổ thụ.

Kiến trúc đền Thượng và đình Ngự triều Di quy

Trung tâm cử hành đại lễ là khu đền Thượng, còn gọi là đền An Dương Vương, tọa lạc trên một gò đất cao từng là nơi đặt cung thất của triều đình xưa với thế đất hình đầu rồng. Bước qua cổng Nghi môn bằng đá chạm khắc tinh xảo cùng đôi rồng đá cổ từ thế kỷ mười bảy dưới triều Lê Trung Hưng, du khách tiến vào sân rồng rộng lớn dẫn tới tòa Tiền tế, Trung đường và Hậu cung thâm nghiêm lưu giữ pho tượng đồng Đức vua An Dương Vương đúc từ năm 1897.

Nằm gần khu vực đền Thượng là ngôi đình cổ Ngự triều Di quy được xây dựng từ năm Vĩnh Hựu thứ ba 1737 trên chính nền thiết triều của nhà nước Âu Lạc xưa. Với nghệ thuật chạm khắc gỗ điêu luyện mang phong cách kiến trúc thời Lê và thời Nguyễn, ngôi đình vừa là nơi hội họp bàn việc công của bô lão tám làng Bát xã, vừa là điểm dừng kiệu trung tâm để các đoàn rước chỉnh đốn đội hình và thực hành nghi thức tế hội đồng trong những ngày mở hội đầu xuân.

Dấu tích am Mỵ Châu cùng mặt nước Giếng Ngọc

Bên cạnh không gian tôn nghiêm thờ bậc quân vương, quần thể di tích nơi diễn ra lễ hội đền Cổ Loa còn bao gồm am Mỵ Châu nằm nép mình dưới bóng cây đa nghìn tuổi bên cạnh ngôi đình cổ. Trong hậu cung của am thờ một tảng đá tự nhiên có hình dáng người cụt đầu được nhân dân truyền tụng là hóa thân của nàng công chúa Mỵ Châu sau biến cố lịch sử giữ nước bi tráng, thể hiện tấm lòng bao dung của nhân dân và bài học sâu sắc về tinh thần cảnh giác bảo vệ giang sơn.

Phía trước cổng đền Thượng là hồ nước bán nguyệt rộng lớn bao bọc lấy Giếng Ngọc trong xanh quanh năm. Theo sử truyền và văn hóa dân gian, nguồn nước mát lành nơi đây từng được dùng để rửa ngọc trai sáng trong và cung cấp nước sinh hoạt cho hoàng cung xưa. Hình ảnh mái đền cổ kính soi bóng xuống mặt nước Giếng Ngọc tĩnh lặng gợi nhớ tới vẻ đẹp thâm trầm của đền Quán Thánh nơi nội thành hay không gian linh thiêng của chùa Bái Đính, tạo nên bức tranh phong thủy hài hòa giữa kiến trúc tâm linh và cảnh quan mặt nước.

Toàn cảnh quần thể kiến trúc đền Thượng nhìn từ trên cao tại khu di tích Cổ Loa
Toàn cảnh quần thể kiến trúc đền Thượng nhìn từ trên cao tại khu di tích Cổ Loa

Nghi thức rước kiệu và tế lễ trong lễ hội đền Cổ Loa

Phần lễ của lễ hội đền Cổ Loa được giới nghiên cứu văn hóa dân gian đánh giá là một trong những hệ thống nghi thức cung đình hóa kết hợp dân gian nguyên bản nhất còn được bảo tồn tại vùng đồng bằng Bắc Bộ. Mọi trình tự từ lễ rước văn, lễ mộc dục cho tới đại lễ rước kiệu Bát xã đều tuân thủ nghiêm ngặt điển chế cổ truyền.

Đám rước thần uy nghiêm của tám làng Bát xã

Chiều mùng năm tháng Giêng âm lịch, tám xã trong cụm di tích đồng loạt tổ chức lễ tế cáo thần tại đình làng mình để chuẩn bị bước vào kỳ đại lễ. Đúng sáng sớm ngày mùng sáu tháng Giêng, từ khắp các ngả đường chạy dọc theo những vòng thành đất cổ, bảy đoàn rước kiệu của các làng Văn Thượng, Mạch Tràng, Sằn Giã, Ngoại Sát, Đài Bi, Cầu Cả và Thư Cưu trong trang phục lễ hội rực rỡ cùng cờ thần, lọng vàng, bát bửu, ngựa hồng, ngựa bạch đồng loạt tiến về đền Thượng.

Đoàn rước của làng Cổ Loa với tư cách là làng sở tại trông coi khu đền chính sẽ cử đội cờ kiếm, chiêng trống và các bô lão mặc áo tế thụng xanh ra tận bờ hồ Giếng Ngọc để nghênh đón kiệu thần của bảy làng anh em. Khi cả tám cỗ kiệu long đình sơn son thếp vàng đã hội tụ đầy đủ trên sân rồng trước đền Thượng, khung cảnh rợp bóng cờ hội tạo nên một bức tranh cộng cảm hào hùng không kém khí thế của lễ hội Gióng Phù Đổng hay lễ hội Gióng Sóc Sơn trên đất kinh kỳ.

Nghi thức đọc mật khẩn và đại tế trước sân đền

Nghi thức linh thiêng và độc đáo bậc nhất trong ngày chính hội mùng sáu tháng Giêng là lễ rước văn và đọc chúc văn mật khẩn do vị tiên chỉ làng Văn Thượng đảm nhiệm. Giữa không gian tĩnh mịch tuyệt đối của người dự hội, vị chủ tế làng Quậy bước lên chiếu cạp điều trải chính giữa cửa tiền tế đền Thượng để thành kính đọc bài văn tế mật khẩn ca ngợi công đức lập quốc, xây thành, chế nỏ thần của Đức vua An Dương Vương và cầu nguyện cho quốc thái dân an.

Sau phần đọc mật khẩn là nghi thức đại tế hội đồng Bát xã kéo dài hơn hai giờ đồng hồ với gần sáu mươi lần xướng lễ theo đúng nghi thức tế tam tuần cổ truyền gồm tuần dâng hương, tuần dâng rượu sơ hiến, á hiến, chung hiến và lễ ẩm phúc thụ lộc. Khi lễ đại tế tại sân đền Thượng hoàn tất vào buổi trưa, các đoàn rước của tám làng tiếp tục di chuyển sang đình Ngự triều Di quy để thực hiện nghi thức tế tạ hội đồng rồi mới rước kiệu hoàn cung.

Không gian Giếng Ngọc xanh biếc nằm trước trục thần đạo đền Thượng Cổ Loa
Không gian Giếng Ngọc xanh biếc nằm trước trục thần đạo đền Thượng Cổ Loa

Trò diễn dân gian và giá trị của lễ hội đền Cổ Loa

Song hành cùng phần lễ trang nghiêm mang đậm dấu ấn cung đình cổ đại, phần hội của lễ hội đền Cổ Loa lại bừng lên sức sống phóng khoáng, khỏe khoắn của cư dân nông nghiệp và tinh thần thượng võ bảo vệ quê hương đất nước.

Các hội thi bắn nỏ, đấu vật và cờ người

Hoạt động văn hóa thể thao thu hút sự quan tâm đặc biệt của nhân dân và du khách trong suốt những ngày mở hội là hội thi bắn nỏ truyền thống diễn ra bên khuôn viên khu di tích. Các xạ thủ xuất sắc đại diện cho các thôn làng sử dụng những chiếc nỏ tre cánh gỗ chế tác theo kiểu dáng cổ truyền để tranh tài ngắm bắn vào bia hồng tâm, tái hiện sinh động hình ảnh đội quân Âu Lạc luyện tập bắn nỏ thần Liên Châu dưới sự chỉ huy của tướng quân Cao Lỗ.

Bên cạnh sới bắn nỏ, khu vực sân đình của tám làng còn diễn ra sới vật cổ truyền thể hiện tinh thần thượng võ, hội thi cờ người với các quân cờ do nam thanh nữ tú đảm nhận, cùng trò chơi đu tiên, leo dây, thổi cơm thi. Vào các buổi tối mùa xuân, mặt nước hồ bán nguyệt trước đền trở thành sân khấu lung linh của nghệ thuật múa rối nước, hát tuồng cổ và những canh hát quan họ giao duyên trên thuyền rồng.

Sức sống di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học, lễ hội đền Cổ Loa đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành sợi dây cố kết cộng đồng bền chặt giữa tám làng cổ vùng Đông Anh.

  • Bảo tồn nguyên vẹn nghi thức Bát xã: Gìn giữ quy trình rước kiệu liên làng, tục nhường quyền huynh trưởng cho làng Văn Thượng đọc mật khẩn và nghi thức đại tế hội đồng tại sân đền Thượng cùng đình Ngự triều Di quy.
  • Tôn vinh các giá trị di sản vật thể đi kèm: Kết nối không gian lễ hội với việc bảo vệ hệ thống ba vòng thành đất cổ, di chỉ khảo cổ mũi tên đồng Cầu Vực và tượng đồng An Dương Vương.
  • Phát huy truyền thống thượng võ và văn nghệ dân gian: Duy trì các giải thi bắn nỏ truyền thống, đấu vật dân tộc, cờ người, hát tuồng cổ và hát quan họ thuyền rồng phục vụ nhân dân dịp đầu xuân.
  • Giáo dục truyền thống và quảng bá văn hiến: Thông qua hệ thống dữ liệu văn hóa số của Hà Nội NSSC, những giá trị lịch sử thời dựng nước Âu Lạc và bản sắc lễ hội vùng kinh đô cổ được lan tỏa sâu rộng tới cộng đồng và thế hệ trẻ.

Trải qua hơn hai thiên niên kỷ biến thiên của lịch sử dân tộc, lễ hội đền Cổ Loa vẫn vang vọng tiếng trống đồng và nhịp bước chân rước kiệu hào hùng mỗi độ xuân sang trên mảnh đất Đông Anh địa linh nhân kiệt. Kỳ hội xuân của cộng đồng Bát xã Loa Thành mãi là biểu tượng bất diệt của ý chí tự chủ, sức mạnh đại đoàn kết dân tộc và lòng tri ân sâu sắc đối với bậc tiền nhân đã khai mở nền văn minh Âu Lạc rực rỡ trên dải đất Việt Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất