Làng đúc đồng Ngũ Xã - Tuyệt kỹ đúc đồng liền khối bên hồ Trúc Bạch
NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Khởi nguồn từ cuộc hội tụ của những người thợ tài hoa năm xã miền xuôi về lập trường đúc tiền và đồ tế tự dưới triều Lê Trung hưng, làng đúc đồng Ngũ Xã đã viết nên trang sử rực rỡ trong nền mỹ thuật kim hoàn Đại Việt. Giữa không gian sóng nước thanh bình phía bắc kinh đô, ánh lửa lò nung suốt hơn bốn trăm năm đã kết tinh thành những bảo vật văn hóa tâm linh trường tồn cùng thời gian.
Cội nguồn lịch sử bốn thế kỷ của làng đúc đồng Ngũ Xã
Lịch sử hình thành làng đúc đồng Ngũ Xã gắn liền với nhu cầu đúc tiền đồng lưu thông tiền tệ và chế tác pháp khí cung đình của kinh thành Thăng Long vào đầu thế kỷ XVII. Khu vực làng nghề nằm trọn trên một bán đảo hình chữ nhật nhô ra giữa lòng hồ nước trong xanh, tạo nên vị thế biệt lập, thuận lợi cho việc vận chuyển nguyên liệu đồng, than củi và đất sét bằng đường thủy.
Cuộc hội tụ năm làng nghề bên bờ hồ Trúc Bạch
Theo sử liệu và văn bia cổ lưu giữ tại địa phương, vào khoảng niên hiệu Chính Hòa – Vĩnh Thịnh thời Hậu Lê (thế kỷ XVII – XVIII), triều đình mở trường đúc tiền Bảo Tuyền tại phía bắc kinh thành để đúc tiền đồng và chế tác đồ thờ tự cho hoàng cung. Hưởng ứng lời chiêu mộ thợ giỏi của triều đình, các nghệ nhân đúc đồng xuất sắc nhất từ năm xã thuộc huyện Siêu Loại (vùng Thuận Thành, Kinh Bắc) và huyện Văn Lâm (vùng Hưng Yên), gồm Đông Mai, Châu Mỹ, Long Thượng, Điện Tiền và Đào Viên đã cùng nhau di cư về kinh đô lập nghiệp.
Ban đầu, những người thợ từ năm làng cùng chung sống và mở xưởng sản xuất tại khu vực giáp bờ đông Hồ Tây và mặt nước hồ Trúc Bạch, lập nên một phường nghề thống nhất lấy tên là Ngũ Xã quán (tức trạm hội tụ của năm xã), về sau phát triển thành thôn Ngũ Xã thuộc tổng Thuận Thành, huyện Vĩnh Thuận. Sự giao thoa bí quyết kỹ thuật của năm cái nôi đúc đồng cổ truyền vùng châu thổ đã giúp cộng đồng cư dân mới nhanh chóng làm chủ những công nghệ luyện kim và tạo hình phức tạp bậc nhất đương thời.
Thờ phụng Tổ nghề và vị thế tứ tuyệt kinh kỳ
Trong đời sống tâm linh của cộng đồng thợ thủ công nơi đây, người dân một lòng tôn kính và thờ phụng đức Thánh Tổ nghề đúc đồng là Thiền sư Nguyễn Minh Không (tức Lý Quốc Sư thời nhà Lý). Ngài là bậc cao tăng lỗi lạc từng khai sáng nghệ thuật đúc đồng quy mô lớn của Đại Việt gắn với huyền tích đúc nên An Nam tứ đại khí gồm tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng Phật chùa Quỳnh Lâm. Hằng năm, vào ngày mùng một tháng Mười một âm lịch và dịp lễ hội truyền thống tháng Ba, các dòng họ nghệ nhân trong làng đều cử hành nghi lễ tế Tổ trang nghiêm để tưởng nhớ công đức bậc tiền nhân.
Trải qua hàng trăm năm đỏ lửa phục vụ cung điện trong Hoàng thành Thăng Long cũng như hệ thống đình chùa khắp cả nước, tay nghề của người thợ Ngũ Xã đã đi vào ca dao dân gian như một trong bốn chuẩn mực thủ công cao quý nhất của đất Kẻ Chợ qua câu ngạn ngữ nổi tiếng ca ngợi lĩnh hoa từ làng giấy dó Yên Thái, đồ gốm của làng gốm Bát Tràng, thợ kim hoàn Định Công và thợ đúc đồng Ngũ Xã.

Hợp kim đồng tinh luyện và kỹ thuật tại làng đúc đồng Ngũ Xã
Sức mạnh làm nên thương hiệu độc bản của làng đúc đồng Ngũ Xã nằm ở quy trình kỹ thuật luyện kim khắt khe và nghệ thuật tạo khuôn đúc đạt tới độ chính xác tuyệt đối. Khác với các làng nghề chuyên gò đồng lá hoặc đúc đồ gia dụng nhỏ lẻ, nghệ nhân Ngũ Xã chuyên sâu vào dòng đồ tế tự mỹ nghệ đòi hỏi độ bền vĩnh cửu và âm sắc ngân vang chuẩn mực.
Bí quyết phối trộn hợp kim đồng và đắp khuôn đất
Để tạo ra chất đồng có màu sắc trầm mặc, không bị oxy hóa xanh xỉn theo thời gian và phát ra tiếng ngân ấm áp khi gõ, người thợ cả tại Ngũ Xã nắm giữ bí quyết pha chế hợp kim theo tỷ lệ riêng biệt cho từng dòng sản phẩm. Đối với tượng thờ và đỉnh đồng, đồng đỏ tinh khiết được nấu chảy cùng thiếc và chì để tăng độ dẻo, giúp nước đồng điền đầy vào những chi tiết chạm khắc nhỏ nhất. Riêng đối với việc đúc đại hồng chung, khánh đồng và chuông bầu, nghệ nhân pha chế đồng đỏ với thiếc trắng theo tỷ lệ vàng truyền thống cùng một lượng nhỏ hợp kim quý nhằm tạo độ ngân rền vang xa hàng dặm.
Công đoạn quyết định hình dáng và thần thái của tác phẩm là kỹ thuật làm khuôn đúc bằng đất sét trộn trấu và giấy dó. Đất sét lấy từ bờ sông Hồng được phơi khô, giã nhỏ, sàng mịn rồi nhào kỹ với bùn non, tro trấu và bã giấy dó giã nhuyễn để tạo thành khối đất chịu nhiệt trên 1.200 độ C mà không bị co ngót hay nứt vỡ. Người thợ đắp cốt đất bên trong, tạo mẫu bằng sáp ong hoặc đất sét tinh, sau đó đắp lớp khuôn ngoài ôm khít lấy mẫu rồi nung chín khuôn trước khi rót đồng nóng chảy.
Nghệ thuật đúc đồng liền khối và chạm khắc nguội
Đỉnh cao kỹ nghệ chế tác của làng đúc đồng Ngũ Xã chính là phương pháp đúc đồng liền khối đối với những công trình đại tự có kích thước và trọng lượng lên tới hàng chục tấn. Thay vì đúc rời từng bộ phận rồi hàn ghép lại khiến sản phẩm dễ bị rạn nứt ở mối nối, các nghệ nhân Ngũ Xã thiết kế hệ thống đậu rót, đậu ngót và rãnh dẫn nước đồng thông suốt từ đỉnh khuôn xuống đáy khuôn, đồng thời vận hành cùng lúc nhiều lò nấu đồng quy mô lớn để rót một mạch liên tục vào lòng khuôn âm dương.
Sau khi đồng nguội và tiến hành dỡ khuôn đất, phôi đồng thô được chuyển sang công đoạn làm nguội và chạm khắc hoàn thiện đầy công phu. Bằng bộ dụng cụ đục, chạm, giũa, cạo và đánh bóng thủ công gồm hàng chục mũi chạm lớn nhỏ khác nhau, người nghệ nhân tỉ mỉ tỉa tót từng đường nét diện Phật từ bi, từng nếp áo cà sa mềm mại, hay khắc nổi các đồ án tứ linh, lưỡng long chầu nguyệt, hoa sòi, triện tàu sắc sảo trên thân đỉnh đồng, chân nến và hạc đồng. Giai đoạn cuối cùng là kỹ thuật lấy màu giả cổ bằng hóa chất tự nhiên hoặc hun khói trấu tạo nên lớp patin đồng đen, đồng hun trầm mặc.

Những kiệt tác bảo vật làm rạng danh làng đúc đồng Ngũ Xã
Trong suốt hơn bốn thế kỷ tồn tại và phát triển bên bờ hồ Trúc Bạch, các thế hệ nghệ nhân làng đúc đồng Ngũ Xã đã để lại cho kho tàng di sản văn hóa Việt Nam nhiều tác phẩm điêu khắc đồng đạt tầm vóc Bảo vật Quốc gia và kỷ lục nghệ thuật Phật giáo. Mỗi công trình đều là một minh chứng sống động cho trí tuệ luyện kim và tâm huyết dâng hiến của người thợ kinh kỳ.
Đại tượng Phật A Di Đà liền khối chùa Thần Quang
Kiệt tác vĩ đại nhất gắn liền với tên tuổi của làng nghề chính là pho tượng Phật A Di Đà bằng đồng liền khối đặt tại chính điện chùa Thần Quang (tức chùa Ngũ Xã, số 44 phố Ngũ Xã). Công trình được khởi đúc từ năm 1949 và hoàn thành vào tháng Chạp năm Nhâm Thìn 1952 dưới sự chủ trì của Thiền sư Vĩnh Tường cùng các nghệ nhân bậc thầy trong làng do cụ Nguyễn Văn Tùy và cụ Nguyễn Văn Ứng chỉ huy kỹ thuật.
Pho tượng khắc họa đức Phật A Di Đà ngự uy nghiêm trong tư thế thiền định trên đài sen, chiều cao phần thân tượng đạt 3,95 mét, khoảng cách giữa hai đầu gối rộng 3,60 mét, chu vi thân tượng 11,60 mét với trọng lượng thân tượng nặng 10 tấn, đặt trên tòa sen cao 1,45 mét gồm 96 cánh sen chạm nổi nặng 3,9 tấn. Toàn bộ pho tượng tổng trọng lượng gần 14 tấn được đúc liền một khối duy nhất không hề có vết hàn nối, với phần rỗng bên trong có độ dày thành đồng đồng đều khoảng 3 đến 4 phân. Gương mặt đức Phật mang nét hiền từ, phúc hậu đậm chất thẩm mỹ truyền thống Việt Nam, đưa tác phẩm trở thành pho tượng Phật bằng đồng đúc liền khối lớn và hoàn mỹ bậc nhất nước ta thế kỷ XX.
Dấu ấn tượng Huyền Thiên Trấn Vũ và chuông chùa cổ
Trước khi đúc thành công đại tượng Phật A Di Đà, truyền thống kỹ nghệ của các nghệ nhân vùng Trúc Bạch – Kinh Bắc đã ghi dấu ấn rực rỡ vào năm 1677 dưới thời vua Lê Hy Tông với việc chế tác pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đồng đen đặt tại đền Quán Thánh ngay bờ đông Hồ Tây. Pho tượng cao 3,96 mét, nặng gần 4 tấn, khắc họa vị thần trấn giữ phương Bắc của kinh thành với thần thái uy nghi, bàn tay bắt quyết, chân đạp lên rùa và rắn, từng được công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Bên cạnh đó, bàn tay tài hoa của thợ đúc đồng Ngũ Xã còn hiện diện qua hàng trăm quả đại hồng chung, khánh đồng, lư hương và đồ tam sự, ngũ sự tại các danh lam cổ tự khắp miền Bắc như quần thể chùa Một Cột, chùa Trấn Quốc, chùa Quán Sứ và các đền miếu cổ. Cùng với làng đúc đồng Đại Bái ở vùng Kinh Bắc và làng đúc đồng Phước Kiều ở miền Trung, Ngũ Xã đã góp phần định hình bản sắc nghệ thuật đúc đồng cổ truyền Việt Nam.
| Tác phẩm và dòng hiện vật | Niên đại và không gian lưu giữ | Thông số kỹ thuật và chất liệu cốt lõi | Giá trị lịch sử và nghệ thuật tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Tượng Phật A Di Đà chùa Ngũ Xã | Đúc giai đoạn 1949 – 1952 tại chùa Thần Quang | Cao tổng thể 5,4m, nặng gần 14 tấn trên tòa sen 96 cánh | Kiệt tác tượng Phật đồng đúc liền khối lớn bậc nhất Việt Nam |
| Tượng Huyền Thiên Trấn Vũ | Đúc năm 1677 (thời Lê Hy Tông) tại đền Quán Thánh | Cao 3,96m, chu vi 8m, nặng khoảng 4 tấn bằng đồng đen | Bảo vật Quốc gia kết tinh đỉnh cao điêu khắc đồng thế kỷ XVII |
| Đại hồng chung và khánh đồng | Thế kỷ XVII – XX tại các cổ tự Thăng Long và Bắc Bộ | Hợp kim đồng đỏ pha thiếc trắng theo tỷ lệ âm học cổ truyền | Tiếng chuông ngân vang, trầm hùng kết nối không gian tâm linh |
| Bộ đồ thờ tam sự, ngũ sự | Lưu truyền qua các thế hệ nghệ nhân tại bán đảo Ngũ Xã | Đỉnh đồng, đôi hạc chầu, đôi chân nến chạm nổi tứ linh | Hoa văn chạm khắc tinh xảo, màu đồng hun giả cổ bền vững |
| Tiền đồng cổ triều Hậu Lê | Thế kỷ XVII – XVIII tại trường đúc tiền Bảo Tuyền | Đồng hợp kim đúc khuôn hàng loạt có lỗ vuông ở tâm | Đóng góp trọng yếu vào lịch sử lưu thông tiền tệ phong kiến |
Không gian văn hóa bán đảo và di sản làng đúc đồng Ngũ Xã
Ngày nay, mặc dù các lò đúc đồng quy mô lớn đã dịch chuyển ra vùng ngoại vi để đảm bảo môi trường sinh thái cho khu vực trung tâm quận Ba Đình, bán đảo Ngũ Xã vẫn lưu giữ nguyên vẹn ký ức lịch sử và các thiết chế văn hóa gắn liền với bốn trăm năm nghề tổ. Sự hòa quyện giữa di tích tâm linh, những xưởng hoàn thiện thủ công gia truyền và nhịp sống thanh lịch tạo nên sức hút đặc biệt cho vùng đất bên hồ.
Quần thể chùa Thần Quang và không gian phố nghề xưa
Trung tâm văn hóa và tín ngưỡng của cả bán đảo là ngôi chùa Thần Quang (Phúc Long tự) được khởi dựng từ thế kỷ XVIII. Ngoài tòa bảo điện uy nghiêm đặt pho đại tượng Phật A Di Đà liền khối, khuôn viên chùa còn có ban thờ Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Minh Không, hệ thống bia đá cổ ghi danh công đức của các dòng họ thợ đúc cùng quả chuông đồng lớn có tiếng ngân vang vọng mặt hồ Trúc Bạch mỗi buổi sớm chiều.
Dạo bước trên những con phố nhỏ bàn cờ rợp bóng cây xanh của bán đảo như phố Ngũ Xã, phố Nam Tràng, phố Lạc Chính hay phố Trấn Vũ, du khách dễ dàng nhận thấy sự giao thoa thú vị giữa di sản làng nghề xưa và đời sống văn hóa Hà Thành hiện đại. Bên cạnh những cơ sở trưng bày, chạm khắc đồ đồng gia truyền của hậu duệ họ Nguyễn, khu phố cổ ven hồ còn nổi tiếng với nét văn hóa ẩm thực bản địa đặc sắc mà tiêu biểu là món phở cuốn Ngũ Xã thanh tao được nhiều thế hệ thực khách yêu mến.
Gìn giữ lửa nghề đúc đồng truyền thống giữa nội đô
Trước áp lực đô thị hóa của một quận trung tâm Thủ đô, các gia đình nghệ nhân tâm huyết tại làng đúc đồng Ngũ Xã vẫn kiên trì giữ lửa nghề thông qua việc duy trì các xưởng chế tác thủ công tinh xảo và truyền dạy bí quyết làm khuôn, pha chế hợp kim, chạm khắc đồng cho thế hệ kế cận. Nhiều nghệ nhân của làng đã được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú và tham gia chế tác các công trình tượng đài, pháp khí Phật giáo lớn trên khắp cả nước.
- Bảo tồn bí quyết đúc liền khối gia truyền: Lưu giữ trọn vẹn kỹ thuật tính toán kết cấu khuôn đất chịu nhiệt, tỷ lệ pha trộn hợp kim đồng và phương pháp rót đồng liên hoàn không vết nối.
- Phát triển dòng đồng mỹ nghệ tinh xảo: Tập trung chế tác các tác phẩm tượng Phật, đỉnh đồng, chuông đồng và phù điêu nghệ thuật có hàm lượng sáng tạo thủ công cao ngay tại không gian truyền thống.
- Xây dựng không gian trưng bày di sản làng nghề: Kết nối điểm tham quan chùa Thần Quang với phòng trưng bày lịch sử nghề đúc đồng Ngũ Xã phục vụ nghiên cứu văn hóa và giáo dục truyền thống.
- Số hóa và lan tỏa giá trị văn hiến: Trên hành trình gìn giữ bản sắc tứ tuyệt Thăng Long, chuyên trang Hà Nội NSSC ghi nhận Ngũ Xã như một biểu tượng tiêu biểu của trí tuệ luyện kim và nghệ thuật điêu khắc đồng truyền thống Việt Nam.
Trải qua hơn bốn thế kỷ thăng trầm bên mặt nước hồ Trúc Bạch gợn sóng, làng đúc đồng Ngũ Xã vẫn tỏa sáng như một viên ngọc quý trong bức tranh di sản văn hóa Thăng Long – Hà Nội. Những kiệt tác đồng đúc liền khối trường tồn cùng năm tháng không chỉ khẳng định tài năng kiệt xuất của các thế hệ nghệ nhân năm xã xưa mà còn mãi là niềm tự hào sâu sắc về tinh hoa thủ công mỹ nghệ ngàn năm của dân tộc.
NSSC Hà Nội
hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Nội.
Bài liên quan
Lễ hội Gò Đống Đa - Bản hùng ca thần tốc mùa xuân Kỷ Dậu lịch sử
Lễ hội Gò Đống Đa diễn ra vào mùng 5 tháng Giêng âm lịch tại Hà Nội, tưởng niệm chiến công thần tốc mùa xuân Kỷ Dậu 1789 của Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ.
Lễ hội Gióng Sóc Sơn - Huyền tích cởi giáp bay về trời đất Vệ Linh
Lễ hội Gióng Sóc Sơn mở hội từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng tại núi Vệ Linh, tôn vinh nơi Đức Thánh Gióng cởi giáp sắt hóa thiên cùng lễ rước tám phẩm vật.
Lễ hội Gióng Phù Đổng - Hào khí anh hùng trên quê hương Thánh Gióng
Lễ hội Gióng Phù Đổng diễn ra từ mùng 6 đến mùng 9 tháng 4 âm lịch tại Gia Lâm, tái hiện sống động trận đánh giặc Ân hào hùng của Phù Đổng Thiên Vương.



