Bỏ qua đến nội dung

Đền Ngọc Sơn - Biểu tượng kiến trúc tâm linh và hào khí văn chương trên đảo Ngọc

Tọa lạc uy nghiêm trên đảo Ngọc giữa làn nước xanh biếc của danh thắng hồ Gươm, đền Ngọc Sơn là quần thể kiến trúc tâm linh và văn hiến tiêu biểu bậc nhất của Thủ đô Hà Nội.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Cầu Thê Húc sơn đỏ uốn cong dẫn vào cổng Đắc Nguyệt Lâu tại di tích đền Ngọc Sơn Hà Nội

Tọa lạc uy nghiêm trên đảo Ngọc giữa làn nước xanh biếc của danh thắng hồ Gươm, đền Ngọc Sơn là quần thể kiến trúc tâm linh và văn hiến tiêu biểu bậc nhất của Thủ đô Hà Nội. Công trình không chỉ quy tụ những tuyệt tác kiến trúc biểu trưng như Tháp Bút, Đài Nghiên, cầu Thê Húc và đình Trấn Ba mà còn là biểu tượng cho sự dung hòa giữa truyền thống văn chương khoa bảng với hào khí võ công giữ nước của dân tộc Việt Nam.

Lịch sử khởi dựng và các bậc thánh nhân thờ tại đền Ngọc Sơn

Trải qua nhiều thế kỷ biến thiên cùng lịch sử kinh kỳ, đền Ngọc Sơn trên gò đảo Ngọc đã chuyển mình từ một thắng cảnh thưởng ngoạn của bậc đế vương thành không gian thờ tự tôn nghiêm kết tinh tư tưởng Tam giáo đồng nguyên và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Mỗi lớp kiến trúc tại di tích đều gắn liền với những dấu mốc lịch sử và tâm huyết chấn hưng văn hóa của các bậc danh nho đất Thăng Long.

Từ đảo Ngọc Tượng Nhĩ đến ngôi đền cổ thời Lê

Theo các nguồn sử liệu cổ, hòn đảo đất tự nhiên nổi lên ở phía Bắc mặt nước Hồ Hoàn Kiếm vốn có hình dáng uốn cong tựa chiếc tai voi nên vào năm Canh Tuất (1010), khi vua Lý Thái Tổ dời đô về Đại La và kiến lập Hoàng thành Thăng Long, nhà vua đã đặt tên cho gò đảo này là Tượng Nhĩ (tai voi). Bước sang thời nhà Trần, để tưởng nhớ công ơn các bậc liệt sĩ đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông bảo vệ giang sơn Đại Việt, triều đình cho đổi tên đảo thành Ngọc Sơn (núi Ngọc) và lập đàn tràng cầu siêu hàng năm.

Đến thời Lê Sơ thế kỷ XV, sau khi bình định vương Lê Lợi tức hoàng đế vua Lê Thái Tổ hoàn kiếm cho thần Kim Quy trên hồ Lục Thủy, đảo Ngọc trở thành nơi dựng tòa Thụy Khánh đường để nhà vua và hoàng gia ra vãn cảnh, hóng mát. Sang thời Lê Trung Hưng thế kỷ XVIII (khoảng niên hiệu Vĩnh Hựu 1735 – 1739), chúa Trịnh Giang cho xây dựng cung Khánh Thụy nguy nga trên đảo Ngọc, đồng thời đắp hai ngọn núi đất ở bờ phía Đông đối diện đảo mang tên núi Ngọc Bội và núi Đào Tai. Cuối thế kỷ XVIII, sau khi cung Khánh Thụy bị hủy hoại do biến động lịch sử cuối thời Lê – Trịnh, một vị nhân sĩ người làng Tả Vọng tên là Tín Trai đã đứng ra quyên góp dựng ngôi chùa cổ trên nền đất cũ của đảo Ngọc và đặt tên là chùa Ngọc Sơn, bên trong có lầu chuông hướng ra mặt nước xanh.

Cuộc đại trùng tu của danh sĩ Nguyễn Văn Siêu

Bước sang thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn, vào năm Thiệu Trị thứ ba (1843), hội Hướng Thiện của các sỹ phu Bắc Hà đã xin phép triều đình cải tạo chùa Ngọc Sơn thành ngôi đền thờ Tam Thánh, rước bài vị Văn Xương Đế Quân (ngôi sao chủ về văn chương, học thuật và khoa cử theo tín ngưỡng Đạo giáo – Nho giáo), Lã Động Tân và Quan Thánh Đế Quân về phụng thờ, đồng thời sau đó phối thờ thêm Đức Thánh Trần tức Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Sự hiện diện của Văn Xương Đế Quân song hành cùng vị anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo đã định hình cấu trúc tín ngưỡng độc đáo tôn vinh cả đạo Văn lẫn nghiệp Võ tại di tích.

Dấu mốc quan trọng nhất tạo nên diện mạo kiến trúc hoàn chỉnh của quần thể hiện nay diễn ra vào năm Tự Đức thứ 18 (Ất Sửu 1865), khi bậc đại nho đất Thăng Long là Phương Đình Nguyễn Văn Siêu (1799 – 1872, người từng được người đời tôn xưng là Thần Siêu bên cạnh Thánh Quát tức danh sĩ Cao Bá Quát) đứng ra chủ trì cuộc đại trùng tu kéo dài suốt bốn năm. Với nhãn quan phong thủy uyên thâm và khát vọng chấn hưng nền văn hiến kinh kỳ sánh ngang với biểu tượng Văn Miếu Quốc Tử Giám ở phía Tây, Nguyễn Văn Siêu đã cho đắp lại núi Độc Tôn trên nền núi Ngọc Bội cũ để dựng Tháp Bút, chế tác Đài Nghiên đặt trên cổng tam quan, bắc cầu Thê Húc nối bờ Đông ra đảo Ngọc, xây dựng Đắc Nguyệt Lâu, mở rộng khu chính điện và dựng đình Trấn Ba ở phía Nam đảo hướng thẳng về phía Tháp Rùa.

Nghệ thuật kiến trúc phong thủy Bút Nghiên của đền Ngọc Sơn

Tổng thể kiến trúc của đền Ngọc Sơn là một chỉnh thể nghệ thuật đăng đối, hài hòa tuyệt đối với cảnh quan sông nước và cây cổ thụ xung quanh khu vực Phố cổ Hà Nội. Trục không gian của di tích mở đầu từ cụm kiến trúc biểu tượng Bút – Nghiên trên bờ phía Đông, vượt qua làn nước hồ xanh biếc bằng nhịp cầu gỗ cong vút rồi tiến vào không gian nội tự thâm nghiêm theo hướng Bắc – Nam trên đảo Ngọc.

Cụm ngoại cảnh Tháp Bút, Đài Nghiên và cầu Thê Húc

Ngay từ lối vào trên tuyến phố Đinh Tiên Hoàng, du khách bắt gặp bốn trụ biểu cao vút (Nghi môn ngoại) trang trí hình chim phượng và nghê chầu. Phía bên trái cổng ngoài là ngọn núi đá nhân tạo mang tên Độc Tôn sơn có đường kính khoảng 12 mét, cao 4 mét được xếp từ những tảng đá tai mèo hộc lớn, trên đỉnh núi dựng tòa Tháp Bút bằng đá xanh năm tầng cao 9 mét tạo tác vào mùa thu năm Ất Sửu (1865). Đỉnh tháp được tạc thuôn nhọn như một ngọn bút lông khổng lồ vươn thẳng lên bầu trời; dọc theo thân của ba tầng giữa khắc nổi ba chữ Hán lớn Tả Thanh Thiên (nghĩa là Viết lên trời xanh) do chính tay danh nho Nguyễn Văn Siêu đề bút, gửi gắm chí khí hiên ngang, chính trực của bậc trượng phu lấy bầu trời làm giấy viết nên chính nghĩa.

Cầu Thê Húc sơn đỏ uốn cong dẫn vào cổng Đắc Nguyệt Lâu của đền Ngọc Sơn
Cầu Thê Húc sơn đỏ uốn cong dẫn vào cổng Đắc Nguyệt Lâu của đền Ngọc Sơn

Bước qua cổng Nghi môn nội là lớp cổng tiếp theo, nơi phía trên vòm cửa chính đặt chiếc Đài Nghiên được tạc từ một khối đá xanh nguyên khối theo hình dáng nửa quả đào bổ dọc dài 0,97 mét, rộng 0,8 mét, lòng khoét sâu làm nghiên chứa mực và đặt trên lưng ba chú cóc đá. Theo quy luật quang học và thiên văn cổ truyền được Nguyễn Văn Siêu tính toán chuẩn xác, vào đúng giờ Ngọ ngày Hạ chí hàng năm, bóng của đầu ngọn Tháp Bút sẽ đổ nghiêng chấm đúng vào lòng chiếc Đài Nghiên bằng đá. Trên thân nghiên có khắc bài minh dài 64 chữ Hán của Nguyễn Văn Siêu triết luận sâu sắc về bản thể của văn chương, khẳng định nghiên mực này lấy chính đạo làm căn bản và lấy tâm thức thanh tịnh làm nguồn sáng.

Từ sau Đài Nghiên, không gian mở rộng ra mặt nước hồ Gươm mênh mông với cây cầu Thê Húc (nghĩa là nơi ngưng tụ ánh hào quang của mặt trời buổi sớm) nối liền bờ Đông với đảo Ngọc:

  • Kết cấu kỹ thuật và hình dáng uốn cong: Cầu Thê Húc có chiều dài khoảng 45 mét, gồm 15 nhịp cầu nâng đỡ bởi 32 chân cột gỗ tròn xếp thành 16 đôi trụ đóng vững chắc xuống đáy hồ, mặt cầu lát ván gỗ lim phẳng phiu và uốn cong mềm mại theo hình cánh cung hướng về phía mặt trời mọc.
  • Sắc đỏ son biểu trưng cho dương khí: Toàn bộ thành cầu, lan can và hệ trụ gỗ được sơn màu đỏ thắm rực rỡ, tạo điểm nhấn thị giác nổi bật trên nền nước xanh lục bảo và vòm lá xanh thẫm của những gốc đa, gốc si cổ thụ.
  • Ý nghĩa kết nối hai thế giới: Cây cầu không chỉ là lối giao thông dẫn lên đảo mà còn mang ý nghĩa tâm linh như chiếc cầu vồng đưa con người bước qua cõi trần tục để tiến vào cõi thanh tịnh của thánh hiền trên đảo Ngọc.

Bố cục nội tự Đắc Nguyệt Lâu và đình Trấn Ba

Đi hết nhịp cầu Thê Húc là cổng tam quan nội tự của đảo Ngọc mang tên Đắc Nguyệt Lâu (Lầu được trăng) xây hai tầng tám mái cổ kính ẩn mình dưới bóng cây đa cổ thụ rễ buông rủ sát mặt nước. Hai bên cửa vòm của Đắc Nguyệt Lâu đắp nổi phù điêu Long Mã hà đồ (ngựa rồng chở bức đồ thư trên sông) và Thần Quy lạc thư (rùa thần mang sách quý trên lưng), tượng trưng cho cội nguồn của tri thức, văn tự và dịch học phương Đông, phía trên tầng lầu có các ô cửa sổ tròn đón gió hồ và ánh trăng đêm rằm.

Từ Đắc Nguyệt Lâu tiến thẳng theo trục Bắc – Nam trên đảo Ngọc là cụm kiến trúc trung tâm gồm ba nếp nhà lớn nối tiếp nhau theo kiểu chữ Tam (Tiền tế – Trung đường – Hậu cung) có hệ khung vì kèo gỗ lim chạm khắc hoa văn tứ linh, tứ quý và mái lợp ngói mũi hài cổ truyền. Khép lại trục kiến trúc ở cực Nam của đảo Ngọc ngay sát mép nước là tòa đình Trấn Ba (nghĩa là đình chắn làn sóng dữ) được thiết kế theo kiểu phương đình hình vuông hai tầng tám mái, tám cột cái bằng gỗ kết hợp cột hiên bằng đá xanh đỡ hệ mái đao cong vút. Tên gọi Trấn Ba đình thể hiện ý nguyện giữ vững cột trụ văn hóa dân tộc, ngăn chặn những làn sóng ngoại lai tiêu cực để bảo vệ thuần phong mỹ tục và đạo lý ngàn đời của đất kinh kỳ.

Di sản tượng thờ, hoành phi câu đối tại đền Ngọc Sơn

Bên trong không gian nội tự trầm mặc hương trầm của đền Ngọc Sơn là một kho tàng di sản mỹ thuật cổ truyền vô cùng phong phú, bao gồm hệ thống tượng thờ bằng đồng và gỗ sơn son thếp vàng, bia đá khắc chữ Hán, chuông đồng, khánh đá cùng hàng chục bức hoành phi, câu đối do các bậc danh nho thế kỷ XIX – XX sáng tác.

Hệ thống tượng thờ Đức Thánh Trần và Văn Xương

Tại tòa Trung đường và Hậu cung của đền, không gian thờ tự được bài trí trang nghiêm theo đúng nghi thức cổ truyền, phản ánh sự giao thoa hài hòa giữa tín ngưỡng thờ cúng anh hùng dân tộc với đạo lý hiếu học trọng văn chương. Ở gian chính giữa của tòa Trung đường là ban thờ Văn Xương Đế Quân với pho tượng thờ tạc trong tư thế đứng ung dung, tay cầm bút lông tượng trưng cho sự cai quản việc học hành, thi cử và vận mệnh văn chương của kẻ sĩ, hai bên có tượng thị giả Thiên Điếc và Địa Câm biểu thị cho sự công minh, vô tư tuyệt đối trong chốn trường quy.

Hạng mục kiến trúc & Không gian thờ Vị trí trong quần thể di tích Niên đại tạo tác / Trùng tu Giá trị nghệ thuật, Văn hiến & Tín ngưỡng tiêu biểu
Tháp Bút & Núi Độc Tôn Bờ phía Đông trước cổng đền Năm Ất Sửu 1865 (Triều Tự Đức) Tháp đá năm tầng cao 9 mét dựng trên núi đá nhân tạo, thân khắc ba chữ Hán Tả Thanh Thiên của Nguyễn Văn Siêu.
Đài Nghiên & Nghi môn nội Trên vòm cổng tam quan bờ Đông Năm Ất Sửu 1865 (Triều Tự Đức) Nghiên mực đá xanh nguyên khối hình nửa quả đào đặt trên lưng ba chú cóc, khắc bài minh 64 chữ Hán triết luận về văn chương.
Cầu Thê Húc & Đắc Nguyệt Lâu Nối bờ Đông với cổng đảo Ngọc Xây dựng năm 1865; trùng tu năm 1952 Cầu gỗ lim 15 nhịp sơn đỏ uốn cong đón ánh bình minh dẫn vào lầu cổng hai tầng đắp phù điêu Long Mã và Thần Quy.
Khu Chính điện (Tiền tế – Trung đường – Hậu cung) Trung tâm đảo Ngọc Thế kỷ XIX (1843 – 1865) Quần thể kiến trúc chữ Tam cổ kính thờ Văn Xương Đế Quân, Lã Động Tân, Quan Thánh, Phật A Di Đà và Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
Đình Trấn Ba Cực Nam đảo Ngọc nhìn ra Tháp Rùa Năm Ất Sửu 1865 (Triều Tự Đức) Phương đình tám mái thanh thoát biểu trưng cho cột trụ văn hóa chắn giữ những làn sóng lệch lạc, bảo vệ thuần phong mỹ tục.

Tiến vào tòa Hậu cung thâm nghiêm nhất ở phía trong là nơi đặt pho tượng thờ Đức Thánh Trần tức Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trên bệ đá cao hơn 1 mét. Bức tượng có chiều cao khoảng 2 mét, thể hiện hình tượng vị thống soái vĩ đại của dân tộc với thần thái uy nghiêm, trí tuệ sâu thẳm và lòng nhân từ độ lượng, hai bên tả hữu là tượng các vị gia tướng trung nghĩa gồm Yết Kiêu, Dã Tượng, Phạm Ngũ Lão cùng ban thờ Nhị vị Vương cô (hai người con gái của Trần Hưng Đạo). Bên cạnh hệ thống tượng thờ chính, trong đền còn bài trí ban thờ Phật A Di Đà, ban thờ Lã Tổ và hệ thống đồ thờ tự bằng đồng đúc tinh xảo từ làng đúc đồng Ngũ Xã, các bức cửa võng, khám thờ chạm lộng tứ linh sơn son thếp vàng từ làng sơn mài Hạ Thái và tranh hoành phi khảm ốc xà cừ lấp lánh của nghệ nhân làng khảm trai Chuyên Mỹ.

Kho tàng văn bia, hoành phi và câu đối chữ Hán

Một trong những giá trị văn hiến đặc sắc nhất của di tích nằm ở hệ thống hơn 30 đôi câu đối, hàng chục bức đại tự, hoành phi và các tấm bia đá cổ khắc chữ Hán phân bố xuyên suốt từ Tháp Bút, Đài Nghiên, Đắc Nguyệt Lâu vào tới tận Hậu cung và đình Trấn Ba. Mỗi bức hoành phi như Bút hoa thêu dệt, Văn đạo cửu thành, vạn cổ anh linh cùng những vế đối của Nguyễn Văn Siêu, Vũ Tông Phan, Nguyễn Trọng Hợp và các danh sĩ hội Hướng Thiện đều là những kiệt tác văn chương và thư pháp chữ Hán, vừa ca ngợi cảnh sắc tuyệt mỹ của non Ngọc nước Gươm, vừa răn dạy con người tu dưỡng đạo đức, hướng thiện trừ ác.

Hiện nay, tại hai dãy nhà Tả Vu và Hữu Vu bên cạnh chính điện còn là không gian trưng bày chuyên đề lưu giữ nhiều tư liệu khảo cổ, bản dập văn bia và đặc biệt là hai tiêu bản Cụ Rùa hồ Gươm quý hiếm được xử lý bảo quản bằng công nghệ nhựa hóa hiện đại của các chuyên gia bảo tàng Đức và Việt Nam. Sự hiện diện của các tiêu bản rùa thần trăm tuổi ngay trong khuôn viên đền càng làm sâu sắc thêm mối liên kết thiêng liêng giữa di tích kiến trúc trên đảo Ngọc với huyền sử giữ nước của dân tộc từ thế kỷ XV.

Giá trị văn hóa tâm linh và bảo tồn di sản đền Ngọc Sơn

Trải qua hàng trăm năm lịch sử, đền Ngọc Sơn không chỉ là một công trình kiến trúc nghệ thuật độc bản nằm giữa lòng danh thắng hồ Gươm mà còn giữ vai trò là tâm điểm sinh hoạt văn hóa tinh thần thiêng liêng của cư dân Thủ đô. Những giá trị nhân văn kết tinh tại ngôi đền cổ vẫn đang được gìn giữ và lan tỏa bền vững trong đời sống đương đại.

Tâm điểm tín ngưỡng văn võ song toàn của kinh kỳ

Trong đời sống tâm linh của người dân Hà Nội và du khách thập phương, ngôi đền trên đảo Ngọc là biểu tượng trọn vẹn của truyền thống văn võ song toàn — nơi trí tuệ văn chương tao nhã của Tháp Bút, Đài Nghiên và Văn Xương Đế Quân hòa quyện cùng khí phách anh hùng bất khuất của Đức Thánh Trần Hưng Đạo. Vào các dịp lễ Tết nguyên đán, ngày rằm, mồng một hàng tháng và đặc biệt là dịp tưởng niệm ngày hóa của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (ngày 20 tháng Tám âm lịch) hay ngày vía Văn Xương (mồng 3 tháng Hai âm lịch), nhân dân lại thành kính qua cầu Thê Húc vào đền dâng hương tưởng nhớ tiền nhân, cầu nguyện cho quốc thái dân an, gia đạo bình yên và con cháu học hành tiến tới.

Không gian thanh tịnh của đảo Ngọc với bóng cây cổ thụ rợp mát bốn mùa và mặt nước xanh biếc bao quanh còn là nguồn cảm hứng bất tận cho thi ca, hội họa và nhiếp ảnh Việt Nam. Hình ảnh cây cầu Thê Húc đỏ thắm dẫn vào cổng Đắc Nguyệt Lâu cùng ngọn Tháp Bút vươn cao bên bờ hồ đã trở thành một phần máu thịt trong tâm hồn người Tràng An, đại diện cho vẻ đẹp cổ kính, hào hoa và giàu chiều sâu văn hiến của mảnh đất ngàn năm.

Bảo tồn di tích quốc gia đặc biệt giữa lòng hồ

Cùng với tổng thể danh thắng Hồ Hoàn Kiếm, quần thể di tích đền Ngọc Sơn đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2013. Để bảo vệ nguyên vẹn giá trị kiến trúc cổ trên nền đảo đất giữa lòng hồ, Ban Quản lý Di tích Danh thắng Hà Nội thường xuyên phối hợp cùng các viện nghiên cứu bảo tồn di sản triển khai công tác tu bổ định kỳ hệ thống kè đá quanh đảo Ngọc, gia cố kết cấu gỗ lim của cầu Thê Húc và bảo quản chống ẩm mốc cho hệ thống tượng thờ, hoành phi câu đối cùng các hiện vật quý giá trong đền.

Bên cạnh công tác bảo tồn kiến trúc vật thể, các hoạt động thuyết minh di sản số hóa và chương trình trải nghiệm văn hóa truyền thống Ngọc Sơn – Đêm huyền bí tái hiện nghi lễ dâng hương cổ truyền, diễn xướng sử thi hào khí Đông A và huyền tích trả gươm báu dưới ánh sáng nghệ thuật lung linh đã mang đến góc nhìn sâu sắc, giàu cảm xúc cho công chúng. Những nỗ lực bảo tồn gắn liền với giáo dục truyền thống đã giúp di tích luôn giữ vững sức sống trường tồn trong lòng đô thị hiện đại.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử từ thuở gò đất Tượng Nhĩ thời Lý đến kiệt tác kiến trúc Bút – Nghiên thế kỷ XIX, đền Ngọc Sơn vẫn tỏa sáng giữa lòng hồ Gươm như một viên ngọc văn hiến kết tinh trí tuệ và hồn thiêng sông núi. Từng nét chữ Tả Thanh Thiên khắc trên đá xanh, từng nhịp cầu Thê Húc đón nắng sớm đến không gian thờ tự trang nghiêm trên đảo Ngọc mãi là niềm tự hào sâu sắc của dân tộc Việt Nam. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Hà Nội NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng, di tích lịch sử và danh nhân tiêu biểu của đất kinh kỳ.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất