Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội chùa Hương - Hành trình vãn cảnh cõi Phật giữa non nước Hương Sơn

Mỗi độ xuân về trên dãy núi đá vôi phía tây nam Thủ đô, lễ hội chùa Hương lại mở ra hành trình tâm linh kéo dài suốt ba tháng đầu năm, kết nối tín ngưỡng thờ Phật Quan Âm với đạo Mẫu dân gian và cảnh sắc sơn thủy hữu tình vùng Mỹ Đức.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Múa rồng truyền thống trước cổng Nam Thiên Môn trong lễ hội chùa Hương tại Mỹ Đức

Khởi đầu từ ngày mùng sáu tháng Giêng âm lịch hằng năm, lễ hội chùa Hương mở ra không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh đặc sắc giữa vùng non nước Mỹ Đức. Sự kiện hội xuân truyền thống tại quần thể danh thắng Hương Sơn quy tụ đông đảo phật tử cùng du khách thập phương về chiêm bái cảnh Phật, thưởng ngoạn vẻ đẹp sơn thủy hữu tình và gửi gắm ước vọng quốc thái dân an trong những ngày đầu năm mới.

Cội nguồn lịch sử và tín ngưỡng trong lễ hội chùa Hương

Nằm ở phía tây nam kinh kỳ, vùng núi đá vôi Hương Sơn từ lâu đã trở thành trung tâm Phật giáo mang đậm bản sắc Việt Nam. Trải qua hơn ba thế kỷ định hình và phát triển, lễ hội chùa Hương phản ánh dòng chảy lịch sử kiến tạo danh lam cổ tự gắn liền với chiều sâu tâm thức hướng thiện của cư dân châu thổ sông Hồng.

Dấu ấn khai sơn tạo tự qua các triều đại phong kiến

Theo tư liệu bi ký tại quần thể di tích chùa Hương, những thảo am đầu tiên nơi rừng mơ núi đá Hương Sơn được hình thành từ thế kỷ mười lăm. Đến cuối thế kỷ mười bảy dưới thời vua Lê Hy Tông, Thiền sư Trần Đạo Viên Quang đã vân du tới vùng núi này dựng am tu hành, khai mở đạo tràng và đặt nền móng cho các công trình Phật giáo quy mô. Các bậc kế đăng tiếp tục mở mang đường núi, đúc chuông đồng và kiến thiết hệ thống tự viện kết nối từ bến đò vào tận lòng hang đá.

Tháng Ba năm Canh Dần 1770, trong chuyến tuần du phương nam và ghé thăm thắng cảnh Hương Sơn, chúa Tĩnh Vương Trịnh Sâm đã say đắm trước vẻ đẹp kỳ vĩ của tạo hóa nơi cửa động đá ngầm nên tự tay đề tặng năm chữ Hán Nam thiên đệ nhất động khắc thẳng lên vách đá cửa hang. Tấm văn bia cổ cùng những bài thơ vịnh cảnh của các bậc danh sĩ từ kinh thành Hoàng thành Thăng Long xưa đã khẳng định vị thế danh thắng bậc nhất trời Nam của vùng đất Mỹ Đức.

Sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa

Điểm độc đáo làm nên bản sắc của lễ hội chùa Hương nằm ở sự dung hợp hài hòa giữa giáo lý từ bi của Phật giáo Đại thừa với tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ thần núi và tục thờ nông nghiệp bản địa. Trong tâm thức dân gian Việt Nam, vùng núi Hương Sơn là nơi đức Quan Thế Âm Bồ Tát ứng hiện tu hành dưới hình tượng Công chúa Diệu Thiện để cứu khổ cứu nạn cho chúng sinh, biến mỗi bước chân vượt đèo đầu xuân thành cuộc hành hương tìm về sự thanh tịnh và hiếu đạo.

Bên cạnh không gian thờ Phật trang nghiêm tại các ngôi cổ tự như chùa Trấn Quốc hay chùa Một Cột nơi nội đô, quần thể Hương Sơn còn bảo lưu trọn vẹn hệ thống đền thờ thần núi Ngũ Nhạc, phủ thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn và các ban thờ thủy thần dọc theo dòng suối. Người đi hội thực hành nghi lễ theo trình tự truyền thống từ trình diện vị thần cai quản núi rừng đến lễ Phật nơi tòa bảo điện và cầu phúc lành trong lòng động.

Giai đoạn và lớp văn hóaDấu mốc và biểu tượng cốt lõi tại Hương SơnGiá trị kết tinh trong lễ hội truyền thống
Khởi nguyên thế kỷ XVCác thảo am cổ đầu tiên xuất hiện giữa rừng mơ Hương SơnMở đầu truyền thống ẩn tu và chiêm bái cảnh sắc thiên nhiên
Kiến tạo cuối thế kỷ XVIIThiền sư Trần Đạo Viên Quang khai sơn dựng chùa Thiên TrùĐịnh hình hệ thống kiến trúc tự viện và lộ trình hành hương
Khẳng định vị thế năm 1770Tĩnh Vương Trịnh Sâm đề bút Nam thiên đệ nhất độngTôn vinh giá trị danh thắng kỳ vĩ bậc nhất của vùng đất kinh kỳ
Tín ngưỡng Phật giáo dân gianHuyền tích Quan Thế Âm Bồ Tát tu hành tại động Hương TíchLan tỏa triết lý từ bi, lòng hiếu thảo và khát vọng hướng thiện
Tín ngưỡng bản địa cổ truyềnHệ thống đền Trình Ngũ Nhạc và phủ thờ Mẫu Thượng NgànThể hiện đạo lý tôn kính thiên nhiên và thần linh cai quản sơn lâm

Không gian sơn thủy và lộ trình trẩy lễ hội chùa Hương

Không gian diễn ra lễ hội chùa Hương trải rộng trên địa bàn xã Hương Sơn với sự kết hợp hoàn chỉnh giữa dòng suối uốn lượn, hệ thống núi đá vôi trùng điệp và mạng lưới hang động kỳ ảo. Hành trình trẩy hội Hương Sơn được tổ chức theo các tuyến lộ trình liên hoàn gồm tuyến chính Hương Tích, tuyến Tuyết Sơn và tuyến Long Vân.

Nhịp chèo thuyền trên dòng suối Yến Vĩ mùa xuân

Cửa ngõ mở đầu cho cuộc hành hương về cõi Phật là hành trình xuôi mái chèo trên dòng suối Yến Vĩ dài khoảng bốn cây số nối từ bến Đục vào tới bến Trò. Trong làn sương xuân bảng lảng buổi sớm mai, những con thuyền nan truyền thống nhẹ nhàng rẽ sóng lướt đi giữa hai bờ cỏ biếc và những dãy núi đá vôi mang hình thù kỳ thú như núi Đổi Chèo, núi Voi Phục, núi Mâm Xôi hay núi Con Phượng.

Điểm dừng chân đầu tiên bên bờ suối là đền Trình Ngũ Nhạc tọa lạc dưới chân núi Ngũ Nhạc nhìn ra dòng nước trong xanh. Ngôi cổ miếu thờ vị sơn thần tướng quân có công giúp các bậc tiền nhân giữ yên bờ cõi và cai quản cửa rừng Hương Sơn. Theo lệ cổ truyền đời, các đoàn hành hương khi xuôi thuyền trên suối Yến đều ghé bến đền Trình để dâng nén tâm hương kính cẩn trước vị thần giữ cửa rừng rồi mới tiếp tục tiến vào trung tâm khu danh thắng.

Quần thể chùa Thiên Trù và kỳ quan động Hương Tích

Rời bến đò Trò, du khách bước qua cổng Nam Thiên Môn cổ kính để tiến vào khuôn viên chùa Thiên Trù, còn gọi là chùa Ngoài mang ý nghĩa Bếp Trời nằm trên thềm núi Lão. Quần thể kiến trúc nơi đây nổi bật với tòa điện Tam Bảo bề thế, gác chuông ba tầng tám mái đao cong vút và bảo tháp Viên Công bằng gạch nung đất đỏ từ thế kỷ mười bảy, bao quanh bởi những cánh rừng mơ Hương Tích trổ hoa trắng muốt vào dịp đầu xuân.

Từ sân chùa Ngoài, con đường đá quanh co men theo sườn núi dẫn lối người hành hương vượt qua chùa Giải Oan và đền Cửa Võng để tiến lên động Hương Tích, tức chùa Trong ở độ cao gần bốn trăm mét. Trong lòng hang rộng lớn có hình dáng tựa hàm rồng đang mở, du khách chiêm ngưỡng bức tượng Phật Bà Quan Âm bằng đá xanh thời Tây Sơn tọa trên tòa sen cùng hệ thống nhũ đá thiên nhiên như Đụn Gạo, Núi Cô, Núi Cậu, Cây Vàng, Cây Bạc, tạo nên vòng cung di sản tâm linh kết nối với chùa Bái Đính, chùa Tam Chúc và non thiêng khu di tích Yên Tử ở miền Bắc.

Nghi thức đánh trống khai hội chùa Hương trang nghiêm tại sân chùa Thiên Trù
Nghi thức đánh trống khai hội chùa Hương trang nghiêm tại sân chùa Thiên Trù

Hệ thống nghi thức cổ truyền tại lễ hội chùa Hương

Mặc dù thời gian đón khách vãn cảnh kéo dài từ tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch, trọng tâm nghi lễ của lễ hội chùa Hương được cử hành trang trọng vào những ngày đầu xuân theo đúng điển lệ cổ truyền của chốn tùng lâm và phong tục bản địa của sáu thôn thuộc xã Hương Sơn.

Nghi lễ khai sơn mở cửa rừng ngày đầu xuân

Theo truyền thống lâu đời của cư dân vùng Mỹ Đức, ngày mùng sáu tháng Giêng âm lịch hằng năm được chọn là ngày chính thức cử hành Lễ khai sơn, hay còn gọi là lễ mở cửa rừng để khởi đầu mùa hội mới. Từ sáng sớm, các bậc cao niên trong làng cùng chư tôn đức tăng ni tổ chức nghi thức dâng hương, lễ bái sơn thần tại các ngôi đền thờ thần núi nhằm tạ ơn thần linh đã che chở cho muôn loài sinh sôi và nhắc nhở cộng đồng bảo vệ hệ sinh thái núi đá vôi.

Ngay sau nghi lễ tế sơn thần truyền thống, lễ khai hội chính thức diễn ra tại sân chùa Thiên Trù trong tiếng trống hội rền vang vách núi và những màn múa rồng, múa lân tưng bừng. Chư tôn đức tăng ni cùng đại diện cộng đồng địa phương thực hiện nghi thức dâng hương bạch Phật tại tòa Tam Bảo, tụng kinh cầu nguyện quốc thái dân an, phong điều vũ thuận và khai ấn đầu xuân, nối dài mạch nguồn lễ hội mùa xuân cùng với lễ hội Gióng Phù Đổng trên mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Phong tục trình ngũ nhạc và dâng hương cửa Phật

Bên cạnh lễ khai hội mùng sáu tháng Giêng, lịch trình nghi lễ trong suốt ba tháng hội xuân còn gắn liền với nhiều mốc thời gian quan trọng của Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Vào ngày rằm tháng Giêng âm lịch, các tự viện trong khu di tích tổ chức đại lễ Thượng nguyên cầu an cho bá tánh. Tiếp đó, từ ngày mười tám đến ngày hai mươi tháng Hai âm lịch là dịp lễ khánh đản đức Quan Thế Âm Bồ Tát, thu hút đông đảo tăng ni, phật tử về tụng kinh và niệm Phật.

Trong quá trình thực hành tín ngưỡng, người trẩy hội luôn giữ gìn nét đẹp văn hóa ứng xử nơi cửa thiền qua cách sắm sửa lễ vật chay tịnh gồm hương, hoa tươi, oản quả và phẩm vật thuần khiết của quê hương. Tại mỗi điểm di tích từ đền Trình Ngũ Nhạc, chùa Thiên Trù, chùa Tiên Sơn, chùa Giải Oan cho tới động Hương Tích, nghi thức dâng hương được thực hiện trật tự, thành tâm với lời nguyện cầu bình an và sức khỏe cho gia đình.

Nhũ đá Đụn Gạo xanh rêu và ban thờ cổ kính bên trong động Hương Tích
Nhũ đá Đụn Gạo xanh rêu và ban thờ cổ kính bên trong động Hương Tích

Diễn xướng dân gian và sức sống của lễ hội chùa Hương

Không chỉ là một cuộc hành hương tôn giáo, lễ hội chùa Hương còn là một bảo tàng sống động của các loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ và là nguồn cảm hứng bất tận cho nền thi ca, âm nhạc Việt Nam qua nhiều thế hệ.

Nghệ thuật hát chèo đò và hát văn trên suối

Trên suốt chặng đường thủy dọc theo dòng suối Yến Vĩ, không gian lễ hội trở nên rộn ràng bởi những làn điệu dân ca truyền thống vang lên từ các con thuyền rẽ sóng. Các nghệ nhân dân gian vùng Mỹ Đức và vùng châu thổ sông Hồng tổ chức biểu diễn hát chèo, hát văn, hát quan họ và những câu hò chèo đò mượt mà ngợi ca vẻ đẹp của non nước Hương Sơn cùng công đức của Phật Bà, Thánh Mẫu.

Không khí văn hóa nghệ thuật truyền thống ấy từng đi vào kho tàng văn học dân tộc qua những vần thơ trữ tình của Chu Mạnh Trinh, Tản Đà hay Nguyễn Nhược Pháp. Những câu thơ miêu tả cảnh non thần nước biếc, tiếng chim rừng ríu rít bên tháp cổ và nét duyên dáng của người đi trẩy hội mùa xuân đã khắc họa sinh động vẻ đẹp tâm hồn của người Việt khi tìm về với thiên nhiên và cõi thiện.

Giá trị bảo tồn di sản văn hóa vùng Hương Sơn

Trải qua hàng trăm năm lịch sử, quần thể di tích và danh lam thắng cảnh Hương Sơn đã được xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định giá trị to lớn về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ và đa dạng sinh học. Công tác tổ chức lễ hội chùa Hương ngày nay luôn chú trọng tới việc bảo tồn nguyên trạng cảnh quan thiên nhiên rừng đặc dụng và phát huy giá trị nhân văn của các nghi thức cổ truyền.

  • Bảo tồn nghi thức lễ hội cổ truyền: Duy trì chuẩn mực các nghi lễ khai sơn mở cửa rừng, lễ rước văn, lễ dâng hương bạch Phật và đại lễ khánh đản Quan Thế Âm theo phong tục truyền thống của cộng đồng.
  • Gìn giữ không gian kiến trúc và thạch khắc: Bảo vệ hệ thống văn bia cổ, chuông đồng, tượng Phật đá thời Tây Sơn tại động Hương Tích cùng bảo tháp Viên Công tại chùa Thiên Trù.
  • Phát huy nghệ thuật diễn xướng bản địa: Khuyến khích các câu lạc bộ nghệ nhân biểu diễn hát chèo đò, hát văn và dân ca truyền thống phục vụ cộng đồng trong mùa hội xuân.
  • Số hóa và lan tỏa giá trị văn hiến: Trên hành trình lưu giữ và quảng bá di sản văn hóa Thủ đô, cổng thông tin Hà Nội NSSC ghi nhận lễ hội truyền thống vùng Hương Sơn như một biểu tượng tiêu biểu của sự giao hòa giữa di sản tâm linh và cảnh sắc thiên nhiên đất Việt.

Vượt qua thử thách của thời gian, lễ hội chùa Hương vẫn giữ trọn sức hấp dẫn như một cuộc hành hương văn hóa lớn bậc nhất mỗi dịp tết đến xuân về trên đất Bắc. Sự hòa quyện giữa cảnh sắc sơn thủy kỳ vĩ của vùng núi đá vôi Hương Sơn với chiều sâu triết lý hướng thiện nơi cửa Phật đã tạo nên một không gian di sản giàu bản sắc, bồi đắp đời sống tinh thần phong phú và lòng tự hào về truyền thống văn hiến ngàn năm của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất