Bỏ qua đến nội dung

Làng nón Chuông - Hồn cốt nón lá trăm năm bên dòng sông Đáy

Nằm bên bờ tả ngạn sông Đáy hiền hòa thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai, làng nón Chuông từ nhiều thế kỷ qua đã trở thành cái nôi chế tác nón lá lừng danh vùng đồng bằng Bắc Bộ với những vòng tre uốn tròn đều đặn và từng mũi khâu tay giấu sợi tinh xảo.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Toàn cảnh đình cổ, giếng tròn và phiên chợ sáng tại làng nón Chuông huyện Thanh Oai

Trải qua hàng trăm năm thăng trầm lịch sử, làng nón Chuông vẫn bền bỉ gìn giữ nhịp đập thủ công truyền thống qua tiếng vót nan tre lách cách và sắc trắng thanh khiết của những chồng lá lụi phơi sương. Không chỉ tạo tác nên vật dụng che mưa chắn nắng gắn liền với đời sống nông nghiệp lúa nước, vùng đất cổ ven dòng sông Đáy này còn kết tinh vẻ đẹp dịu dàng, kín đáo của người phụ nữ Việt Nam trong từng vành nón thanh thoát.

Cội nguồn lịch sử và vị thế văn hóa của làng nón Chuông

Nằm cách trung tâm Thủ đô khoảng ba mươi cây số về phía tây nam, làng nón Chuông tọa lạc trên vùng đất bãi trù phú thuộc xã Phương Trung, huyện Thanh Oai. Theo tư liệu địa chí và thần phả lưu truyền tại địa phương, vùng đất này xưa kia có tên cổ là Trang Thời Trung, sau đổi thành làng Chuông với cấu trúc tám xóm quây quần quanh ngôi đình cổ, chùa làng và phiên chợ ven sông.

Dấu ấn nón tiến cung từ Trang Thời Trung xưa

Theo lời kể của các bậc cao niên cùng sử liệu vùng Sơn Nam Thượng, nghề làm nón tại Trang Thời Trung đã khởi nguồn từ hàng trăm năm trước và đạt đến độ hưng thịnh dưới các triều đại phong kiến. Nhờ đôi bàn tay khéo léo và quy chuẩn chọn lá khắt khe, những chiếc nón do thợ thủ công nơi đây tạo tác không chỉ phục vụ người nông dân lao động mà còn trở thành vật phẩm tiến cung dâng lên hoàng hậu, công chúa và mệnh phụ phu nhân chốn Hoàng thành Thăng Long.

Danh tiếng của nghề nón truyền thống vùng Thanh Oai đã đi vào kho tàng ca dao đồng bằng Bắc Bộ qua câu hát quen thuộc rằng muốn ăn cơm trắng cá trê, muốn đội nón tốt thì về làng Chuông. Cùng với nghề làm giò chả Ước Lễ nổi danh trên mảnh đất cùng huyện, tám xóm nghề truyền thống đã tạo nên một quần thể làng nghề sầm uất, nơi trẻ nhỏ lên tám đã biết ngồi bên hiên nhà tập luồn kim khâu từng vòng lá.

Vị thế trong văn hóa trang phục truyền thống Việt

Trong dòng chảy văn hóa dân tộc, sản phẩm của làng nón Chuông không đơn thuần là một đồ dùng sinh hoạt thường nhật mà đã vươn lên thành biểu tượng thẩm mỹ gắn liền với tà áo dài, áo tứ thân và chiếc yếm đào cổ truyền. Chiếc nón lá hiện diện trên những cánh đồng lúa chín vàng, theo chân các bà các mẹ đi chợ sớm và thấp thoáng trên những chuyến đò xuôi dòng sông Đáy của du khách thập phương trẩy lễ hội chùa Hương mỗi độ xuân về.

Từ các bến thuyền cổ ven sông, những chồng nón trắng muốt theo ghe thuyền ngược xuôi giao thương về khắp kinh kỳ, cung cấp nguồn hàng chủ lực cho phố Hàng Nón trong khu Phố cổ Hà Nội xưa. Sự bền chắc trước nắng mưa hòa quyện cùng dáng vòm thanh nhã đã giúp thương hiệu nón vùng Phương Trung định hình vị thế trung tâm sản xuất nón lá lớn bậc nhất miền Bắc.

Tiêu chí bách khoaThông tin định danh tại làng nón ChuôngGiá trị di sản văn hóa và kỹ nghệ thủ công
Vị trí địa lýXã Phương Trung, huyện Thanh Oai, ven bờ tả ngạn sông ĐáyKhông gian làng cổ đồng bằng Bắc Bộ thuận lợi giao thương đường thủy
Tên gọi lịch sửTrang Thời Trung xưa, gồm 8 xóm nghề truyền thốngLịch sử hàng trăm năm chế tác nón lá dân sinh và nón tiến cung
Nguyên liệu cốt lõiLá lụi miền Trung, cật nứa, tre vầu, mo tre và sợi mócKết hợp hài hòa nguồn lâm sản tự nhiên từ nhiều vùng miền đất nước
Kết cấu tiêu chuẩnKhung nón mười sáu vòng tre uốn tròn đồng tâmTạo dáng vòm thanh thoát, cân đối và chịu lực dẻo dai trước gió mưa
Dòng sản phẩm cổNón lá lụi ba lớp, nón ba tầm, nón quai thao, nón chópPhản ánh phân tầng thẩm mỹ và đời sống lễ hội của người Việt xưa
Không gian giao thươngPhiên chợ nón họp 6 ngày mỗi tháng âm lịch bên đình làngBảo lưu nét văn hóa chợ phiên nông thôn đặc sắc của vùng đất kinh kỳ

Nguồn nguyên liệu tự nhiên và kỹ nghệ khâu nón tại làng nón Chuông

Để tạo nên một chiếc nón đạt độ trắng trong, nhẹ nhàng nhưng bền bỉ suốt nhiều năm sử dụng, người thợ làng nón Chuông phải trải qua hơn mười lăm công đoạn thủ công tỉ mỉ. Mỗi công đoạn từ xử lý lá rừng, vót cật tre cho đến quay nón, khâu chằm đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và cảm quan thẩm mỹ tinh tế.

Tuyển chọn lá lụi phơi sương và là phẳng bằng gang

Nguyên liệu quyết định sắc trắng ngà và độ dẻo dai của chiếc nón lá lụi chính là những tàu lá cọ non được khai thác từ các vùng rừng núi Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình hay Phú Thọ. Người thợ chỉ chọn những búp lá bánh tẻ vừa độ mở, có bẹ dài, thớ lá mịn và không bị rách nát để khi hoàn thiện mặt nón có độ phẳng đều.

Sau khi đưa về làng, từng bó lá xanh được đem vò nhẹ trong cát sạch rồi phơi dưới nắng to từ hai đến ba ngày cho lá chuyển dần sang sắc trắng ngà tự nhiên, sau đó tiếp tục đem phơi sương đêm để thớ lá mềm dẻo. Công đoạn khó nhất là là lá trên chiếc lưỡi cày bằng gang đúc nung nóng trên bếp trấu âm ỉ. Người nghệ nhân quấn vải dày quanh chân, một tay cầm cuống lá kéo trượt đều qua mặt gang nóng, tay kia miết nhẹ để búp lá phẳng phiu như tờ giấy lụa mà không bị cháy sém.

Kỹ thuật chuốt mười sáu vòng tre và khâu giấu mối

Bên cạnh lá lụi, bộ khung xương tạo dáng cho nón được chế tác từ cây nứa tép và tre vầu già lấy từ vùng rừng núi Hòa Bình, Phú Thọ, chia sẻ chung mạch nguồn tinh xảo với nghề chuốt nan của làng mây tre đan Phú Vinh. Thân tre được chẻ nhỏ, vót tròn nhẵn bóng như sợi tăm lớn rồi uốn thành mười sáu vòng tre đồng tâm to nhỏ khác nhau xếp từ chóp đỉnh xuống tới vành cái dưới cùng. Chiếc vòng cái ở đáy nón được cạp bằng cật nứa già có độ đàn hồi cao, nối khít hai đầu bằng sợi cước mảnh để vành nón luôn tròn trịa.

Khi bước vào công đoạn quay nón trên khuôn gỗ tám gọng hình chóp, người thợ lần lượt xếp lớp lá thứ nhất lên khung, đặt lớp mo tre khô ở giữa để tăng độ cứng cáp, chống thấm nước rồi phủ lớp lá trắng mịn nhất ra phía ngoài cùng. Bằng chiếc kim thép mảnh và sợi móc dẻo dai hoặc sợi cước trong suốt, bàn tay người thợ thoăn thoắt đâm kim từ trong ra ngoài theo từng vòng tre. Bí quyết riêng của thợ làng Chuông nằm ở mũi khâu đều tăm tắp, khoảng cách giữa các chân kim ngắn và khít, mối nối được giấu kín vào mặt trong của nan tre khiến chiếc nón khi soi dưới ánh nắng hiện lên những đường vân đồng tâm thanh thoát.

Nghệ nhân làng nón Chuông hướng dẫn xếp lá lụi lên khung tre truyền thống
Nghệ nhân làng nón Chuông hướng dẫn xếp lá lụi lên khung tre truyền thống

Các dòng nón cổ truyền làm nên danh tiếng làng nón Chuông

Trải qua nhiều thế kỷ phục vụ đời sống xã hội phong phú, làng nón Chuông đã sáng tạo và định hình nhiều kiểu dáng nón khác nhau tương ứng với từng tầng lớp và hoàn cảnh lễ nghi. Trong đó, bộ ba nón ba tầm, nón quai thao và nón lá chóp truyền thống chính là những di sản tạo hình tiêu biểu nhất còn được các nghệ nhân lưu giữ.

Nét duyên nón ba tầm và nón quai thao cổ

Trong văn hóa trang phục của phụ nữ đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ mười tám đến đầu thế kỷ hai mươi, nón ba tầm và nón quai thao là hai tuyệt tác thủ công đòi hỏi trình độ kỹ thuật bậc thầy. Khác với kiểu nón chóp nhọn thông dụng hiện nay, loại nón cổ này có mặt trên hoàn toàn phẳng như mặt trống đồng, đường kính vành rộng khoảng bảy mươi đến tám mươi phân, thành nón bẻ gập vuông góc cao chừng năm phân và bên trong gắn một chiếc khua tre tròn vừa khít vòng đầu người đội.

Sở dĩ gọi là nón quai thao vì hai bên khua nón được luồn bộ dây quai bện từ sợi tơ tằm nhuộm màu ngà, màu mận chín hoặc xanh cổ vịt do các làng dệt lụa cổ truyền như làng lụa Vạn Phúc cung cấp, kết thành hai chùm tua rua kép rủ mềm mại xuống ngang vai. Nếu như những bậc mệnh phụ xưa dùng nón quai thao để tôn lên vẻ đài các trong các nghi lễ trang trọng, thì các liền chị quan họ và thiếu nữ vùng Kinh Bắc, Thăng Long lại nâng niu vành nón ba tầm bên tà áo mớ ba mớ bảy được điểm tô đường kim mũi chỉ từ làng thêu Quất Động, tạo nên vẻ đẹp e ấp trong các kỳ hội xuân.

Dáng vòm nón lá lụi thanh thoát và bền bỉ

Từ giữa thế kỷ hai mươi trở lại đây, để đáp ứng nhu cầu lao động và sinh hoạt năng động của đời sống mới, các nghệ nhân làng nón Chuông tập trung phát triển dòng nón lá lụi dáng chóp nhọn ba lớp. Nhờ lớp mo tre ép chặt giữa hai tầng lá lụi đã là phẳng, chiếc nón Chuông có khả năng cách nhiệt vượt trội dưới cái nắng mùa hè và không bị thấm dột hay cong vênh khi gặp những cơn mưa rào bất chợt.

Trước khi hoàn thiện sản phẩm cuối cùng, chiếc nón trắng còn được đưa vào buồng kín để xông hơi diêm sinh tự nhiên giúp bề mặt lá giữ được sắc trắng ngà bền lâu và chống ẩm mốc. Ở chóp nón, người thợ khéo léo đan một núm chỉ trắng nhỏ gọi là xoáy nón để che kín đỉnh chóp, trong khi mặt trong tại vòng nan thứ tư và thứ năm được đính đôi cạp chỉ màu đỏ tươi để buộc dải quai lụa mềm mại dưới cằm.

Người dân kiểm tra những chồng nón lá trắng muốt tại chợ nón làng Chuông
Người dân kiểm tra những chồng nón lá trắng muốt tại chợ nón làng Chuông

Chợ phiên cổ truyền và sức sống đương đại tại làng nón Chuông

Không chỉ bảo tồn quy trình chế tác thủ công tinh xảo trong từng nếp nhà, làng nón Chuông còn duy trì một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc thông qua những phiên chợ nón truyền thống họp đều đặn bên mái đình cổ kính.

Nhịp sống chợ nón làng Chuông sáu phiên mỗi tháng

Nằm ngay sát cổng tam quan đình làng Chuông và giếng cổ hình tròn bên bờ sông Đáy, chợ nón làng Chuông là một trong những chợ phiên chuyên doanh hiếm hoi còn giữ trọn vẹn phong vị chợ quê Bắc Bộ xưa. Theo lệ cổ truyền đời, chợ chỉ họp chính vào sáu ngày trong tháng âm lịch gồm các ngày mùng bốn, mười, mười bốn, hai mươi, hai mươi tư và ba mươi.

Ngay từ lúc năm giờ sáng khi sương sớm còn giăng mắc trên mặt đầm sen trước đình làng, hàng trăm người dân từ tám xóm trong xã Phương Trung cùng người buôn nguyên liệu từ các vùng lân cận đã tấp nập đổ về sân chợ. Không gian phiên chợ chia thành hai khu vực rõ rệt, một bên bày bán từng bó lá lụi trắng muốt, nan tre vót sẵn, vòng cạp nứa, chỉ khâu, và bên kia là hàng nghìn chiếc nón trắng tinh xếp chồng lên nhau tạo nên khung cảnh trắng xóa cả một góc sân đình.

Nỗ lực bảo tồn di sản nghề nón truyền thống

Trong bối cảnh đô thị hóa hiện đại, cộng đồng cư dân tại huyện Thanh Oai vẫn kiên trì giữ lửa nghề tổ bằng việc đa dạng hóa các dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ như nón bọc lụa tơ tằm, nón vẽ tranh phong cảnh quê hương và nón ghép hoa nghệ thuật.

  • Bảo tồn bí quyết chế tác nón cổ: Các nghệ nhân ưu tú trong làng trực tiếp truyền dạy kỹ thuật làm nón quai thao, nón ba tầm và nón lá truyền thống cho thế hệ trẻ nhằm giữ gìn nguyên bản các dòng nón cổ từng tiến cung.
  • Kết nối hành trình văn hóa Nam Thăng Long: Không gian đình cổ, chợ phiên và các xưởng nón tại xã Phương Trung đã trở thành điểm dừng chân trọng tâm trên tuyến di sản phía nam Thủ đô, kết nối trực tiếp với làng hương Quảng Phú Cầu tại huyện Ứng Hòa lân cận.
  • Gìn giữ không gian kiến trúc làng Việt cổ: Cộng đồng địa phương chú trọng bảo vệ quần thể đình Chuông, chùa Chuông, nhà thờ Tổ nghề cùng hệ thống ngõ gạch và giếng làng cổ kính bên sông Đáy.
  • Số hóa và lan tỏa giá trị di sản làng nghề: Trên hành trình lưu giữ và quảng bá bản sắc văn hiến Thủ đô, chuyên trang Hà Nội NSSC ghi nhận nghề làm nón truyền thống xã Phương Trung như một biểu tượng tiêu biểu của trí tuệ thủ công và cốt cách thanh lịch người Tràng An.

Vượt qua biến thiên của nhiều thế kỷ, làng nón Chuông vẫn lặng lẽ tỏa sáng bên dòng sông Đáy như một bảo tàng sống động về nghề làm nón lá cổ truyền của dân tộc Việt Nam. Từ những tàu lá lụi phơi sương, mười sáu vòng nan tre uốn tròn cho đến phiên chợ sớm bên mái đình rêu phong, di sản văn hóa vùng đất Thanh Oai đã và đang tiếp tục bồi đắp niềm tự hào sâu sắc về sức sống bền bỉ của các làng nghề truyền thống ngàn năm văn hiến.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất