Bỏ qua đến nội dung

Chả cá Lã Vọng - Di sản ẩm thực trăm năm của gia tộc đất Thăng Long

Khởi nguồn từ bí quyết gia truyền của họ Đoàn giữa khu phố cổ từ cuối thế kỷ mười chín, chả cá Lã Vọng đã vượt qua ranh giới một món ăn thông thường để khắc tên mình thành tên phố và trở thành niềm tự hào của văn hóa Hà Nội.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Chảo chả cá Lã Vọng vàng ươm quyện cùng sắc xanh tươi mát của rau thì là và hành hoa chẻ dọc

Giữa kho tàng di sản ẩm thực phong phú của mảnh đất kinh kỳ ngàn năm văn hiến, chả cá Lã Vọng tỏa sáng như một tuyệt phẩm kết tinh từ sự lịch lãm, cầu kỳ và lòng hiếu khách của người Tràng An xưa. Sự hòa quyện kỳ diệu giữa những thớ cá sông chắc ngọt tẩm ướp nghệ vàng, nướng xém trên than hồng rồi đảo sôi xèo xèo cùng rau thơm trên chảo gang đã tạo nên một trải nghiệm cảm quan độc nhất vô nhị.

Giai thoại lịch sử gắn liền với danh xưng chả cá Lã Vọng

Khác với nhiều món ăn dân gian hình thành vô danh trong đời sống cộng đồng, chả cá Lã Vọng sở hữu một phả hệ lịch sử rõ ràng gắn liền với truyền thống yêu nước và bí quyết ẩm thực độc bản của một gia tộc lâu đời giữa lòng đô thị cổ. Hơn một thế kỷ rưỡi trôi qua, câu chuyện về nguồn gốc món ăn vẫn được lưu truyền như một nét đẹp văn hóa của đất Thăng Long.

Bí quyết ẩm thực của gia tộc họ Đoàn xưa

Theo tư liệu lịch sử địa phương tại khu vực Phố cổ Hà Nội, vào khoảng những năm 1871 cuối thế kỷ mười chín, tại số nhà 14 phố Hàng Sơn xưa có gia đình cụ Đoàn Xuân Phúc sinh sống. Trong bối cảnh phong trào kháng Pháp của nghĩa quân Đề Thám diễn ra sôi nổi, ngôi nhà của dòng họ Đoàn phố Hàng Sơn từng là nơi cưu mang, che chở và tiếp đãi nhiều chí sĩ yêu nước lui tới bàn việc nghĩa. Bà Bỉ, phu nhân của cụ Đoàn Xuân Phúc, vốn là người phụ nữ đảm đang và có tài nội trợ khéo léo, thường chọn những con cá tươi ngon đánh bắt từ dòng sông Hồng để chế biến món cá tẩm gia vị nướng than hoa rồi đảo nóng cùng thì là, hành hoa đãi khách quý. Hương vị thơm ngon đặc biệt của món ăn đã khiến các vị khách vô cùng tán thưởng và khuyên gia đình mở quán vừa để tạo nguồn sinh kế ổn định, vừa làm nơi hội tụ kín đáo cho các nghĩa sĩ đương thời.

Sự kiện món ăn làm nên tên phố Hàng Sơn

Khi quán chả cá của gia tộc họ Đoàn ngày càng vang danh khắp kinh kỳ, trong gian nhà cổ luôn đặt một bức tượng ông Khương Tử Nha tức Lã Vọng đang ngồi câu cá bên bờ Vị Thủy, biểu trưng cho chí khí kiên nhẫn chờ thời của bậc hiền tài. Thực khách thập phương mỗi khi tìm đến thưởng thức món cá nướng đảo chảo nóng nơi phố Hàng Sơn đều quen miệng gọi là đi ăn chả cá Lã Vọng. Sức lan tỏa của món ăn lớn đến mức vào năm 1925, chính quyền đô thị đương thời đã chính thức đổi tên phố Hàng Sơn thành phố Chả Cá, tạo nên một tiền lệ hiếm có trong lịch sử địa danh Hà Nội khi tên gọi một thức quà ẩm thực trở thành tên phố chính thức lưu giữ cho tới tận ngày nay.

Nguồn nguyên liệu tự nhiên và hệ gia vị của chả cá Lã Vọng

Đẳng cấp của chả cá Lã Vọng được quyết định bởi quy trình tuyển chọn nguyên liệu vô cùng khắt khe, nơi phẩm chất của loài cá nước ngọt vùng thượng lưu sông lớn kết hợp chặt chẽ cùng hệ gia vị thảo mộc đặc trưng của miền Bắc Việt Nam.

Phẩm chất thịt cá lăng săn chắc ít xương dăm

Nguyên liệu đạm thượng hạng được các nghệ nhân ưu tiên hàng đầu từ xưa tới nay chính là loài cá lăng sông Hồng hoặc nguồn cá lăng tự nhiên sinh trưởng tại vùng ngã ba sông Bạch Hạc thuộc dòng chảy cá lăng Việt Trì kết nối xuôi về hạ lưu Thăng Long. Trong các tài liệu ẩm thực cổ, bên cạnh loài cá anh vũ quý hiếm, cá lăng luôn được xếp vào hàng ngự thiện nhờ thớ thịt săn chắc, vị ngọt đậm đà, lớp da dày giòn béo và đặc biệt là hầu như không có xương dăm nhỏ. Những con cá lăng đạt độ trưởng thành chuẩn mực được lọc lấy phần thịt dọc hai bên sống lưng, thái thành từng miếng vuông vắn vừa ăn để khi trải qua hai lần tác động nhiệt liên tiếp, miếng cá vẫn giữ nguyên hình khối đẹp mắt, bên ngoài săn vàng mà bên trong vẫn mềm mọng, ngọt lịm.

Hệ gia vị riềng mẻ nghệ và mắm tôm cổ

Để làm nổi bật vị ngọt thanh của cá sông và khử sạch mùi tanh tự nhiên, nghệ thuật tẩm ướp truyền thống sử dụng một tổ hợp gia vị bản địa gồm củ riềng già giã nhỏ vắt lấy nước cốt, cơm mẻ ngấu chua dịu, nước nghệ tươi vàng óng, hạt tiêu và một chút mắm ngon. Sắc vàng tươi tự nhiên của củ nghệ không chỉ tạo nên vẻ ngoài bắt mắt như nắng thu Hà Nội mà còn hòa quyện cùng vị chua thanh của mẻ và hương thơm ấm nồng của riềng già, giúp các thớ thịt cá săn lại và thấm đẫm hương vị sau khoảng hai giờ ướp lạnh. Đặc biệt, linh hồn chấm kèm không thể thiếu của món ăn chính là bát mắm tôm đánh sủi bọt được tuyển chọn từ những vùng ủ chượp danh tiếng như làng nghề nước mắm Ba Làng, pha cùng nước cốt chanh cốm, rượu trắng, đường, ớt tươi và điểm thêm một giọt tinh dầu cà cuống nguyên chất thơm cay ngất ngây.

Những miếng cá lăng tẩm nghệ nướng vàng ươm đặt trên lớp rau thì là xanh mướt trong chảo gang
Những miếng cá lăng tẩm nghệ nướng vàng ươm đặt trên lớp rau thì là xanh mướt trong chảo gang

Sắc xanh thảo mộc từ thì là và hành hoa

Nếu riềng, nghệ và mẻ tạo nên nền vị đậm đà cho miếng cá, thì rau thì là và hành hoa lại đóng vai trò là cặp đôi thảo mộc định hình nên hương thơm độc bản của món chả cá kinh kỳ. Trong văn hóa ẩm thực miền Bắc, thì là vốn có mối lương duyên tự nhiên với các món cá nhờ hàm lượng tinh dầu thơm dịu giúp nâng tầm vị ngọt đạm thủy sản. Hành hoa dùng cho món ăn này phải là giống hành ta có phần dọc trắng dài và lá xanh non, được chẻ dọc thành những khúc đều đặn gọi là hành củ chẻ. Khi được đảo trực tiếp trong chảo mỡ nóng cùng những miếng cá nướng vàng ươm, cả thì là lẫn hành hoa vừa chín tái, chuyển sang sắc xanh ngọc bích bóng bẩy và tỏa ra làn hương quyến rũ lan tỏa khắp không gian bàn tiệc.

Thành phần cấu trúcThực thể nguyên liệu chuẩn mựcVai trò cảm quan trong chỉnh thể món ăn
Nguyên liệu chínhCá lăng sông Hồng hoặc cá quả tươi lọc phi lê thái miếngThịt săn chắc, ngọt đậm, ít xương dăm, giữ nguyên hình khối khi nướng và đảo nóng
Tổ hợp gia vị ướpNước cốt riềng già, nghệ tươi, cơm mẻ ngấu, hạt tiêu, nước mắmTạo sắc vàng ươm tự nhiên, khử mùi tanh và làm mềm ngọt từng thớ cá
Thảo mộc đảo nóngRau thì là tươi, hành hoa và phần củ hành trắng chẻ dọcGiải phóng tinh dầu thơm ngát khi gặp mỡ sôi, tạo vị ngọt giòn thanh mát
Gia vị chấm đặc trưngMắm tôm ủ chín đánh sủi bọt cùng chanh, ớt và tinh dầu cà cuốngĐem lại vị đậm đà sâu lắng và hương thơm cay thanh quý nơi đầu lưỡi
Thành phần ăn kèmBún rối sợi nhỏ, lạc rang bóc vỏ, rau húng Láng, mùi taCân bằng độ béo của mỡ cá, bổ sung độ bùi giòn và cảm giác thanh tao

Nguyên lý nhiệt độ hai tầng tạo nên hương vị chả cá Lã Vọng

Điểm độc đáo về mặt kỹ nghệ chế biến khiến chả cá Lã Vọng khác biệt hoàn toàn với các món cá rán hay cá nướng thông thường chính là nguyên lý xử lý nhiệt độ qua hai giai đoạn tách biệt: nướng sơ trên lửa than hồng và đảo nóng trực tiếp trên chảo tại bàn ăn.

Giai đoạn nướng than hoa khóa chặt độ ngọt thịt

Sau khi những miếng cá lăng đã ngấm trọn hương vị của riềng, mẻ và nghệ tươi, người nghệ nhân tiến hành xếp đều từng miếng cá vào các thanh nướng kẹp tre trên than hoa. Việc sử dụng kẹp tre tươi tương tự như kỹ nghệ trong món bún chả Hà Nội giúp truyền nhiệt êm dịu và bổ sung hương thơm mộc mạc của khói tre vào bề mặt miếng cá. Người giữ lửa phải liên tục lật đều hai mặt vỉ kẹp trên lớp than củi hồng rực để lớp da và bề mặt ngoài của miếng cá se lại, chuyển sang màu vàng sậm điểm chút xém cạnh thơm phức, qua đó khóa chặt toàn bộ phần nước ngọt tự nhiên ở bên trong thớ thịt trước khi chuyển sang bước thưởng thức tại bàn.

Nghệ thuật đảo chảo nóng trực tiếp ngay trên bàn

Khi thực khách bắt đầu nhập tiệc, những chiếc bếp than nhỏ hoặc bếp cồn cùng chiếc chảo kim loại dày dặn gợi nhớ tinh hoa rèn đúc của làng đúc đồng Ngũ Xã được đặt ngay chính giữa bàn ăn. Những miếng cá nướng vàng ươm được trút vào chảo mỡ đảo nóng tại bàn đang sôi lăn tăn, tiếp đó là một lượng lớn rau thì là và hành hoa phủ kín bề mặt. Âm thanh xèo xèo vui tai vang lên hòa cùng làn khói thơm ngào ngạt tạo nên một màn trình diễn đa giác quan đầy cuốn hút. Lớp mỡ lợn hoặc mỡ cá trong veo giữ nhiệm vụ dẫn nhiệt, làm rau hành vừa chín tới mà không bị nồng, đồng thời giúp miếng cá luôn duy trì độ nóng bỏng, mềm mướt suốt cả bữa ăn, đặc biệt lý tưởng trong những ngày tiết trời thu đông se lạnh của miền Bắc.

Bàn thưởng thức chả cá Lã Vọng truyền thống cùng bún rối, mắm tôm đánh sủi bọt, lạc rang và rau thơm
Bàn thưởng thức chả cá Lã Vọng truyền thống cùng bún rối, mắm tôm đánh sủi bọt, lạc rang và rau thơm

Nghi thức thưởng thức tao nhã và vị thế của chả cá Lã Vọng

Không chỉ là một món ăn giàu giá trị dinh dưỡng, chả cá Lã Vọng còn đại diện cho nghệ thuật thưởng thức ẩm thực mang tính cộng đồng cao quý và là niềm tự hào văn hóa được giới thiệu trang trọng tới du khách năm châu.

Sự cộng hưởng hoàn hảo giữa bún rối và lạc rang

Phong cách thưởng thức món ăn này tuân theo một trình tự tinh tế trên những chiếc bát con bằng sứ trắng của làng gốm Bát Tràng. Thực khách gắp một lọn nhỏ bún rối trắng ngần đặt vào bát, thêm vài ngọn rau thơm húng Láng, rau mùi, rồi gắp miếng cá lăng vàng ươm đang sôi trên chảo cùng phần hành củ chẻ và thì là xanh mướt đặt lên trên. Tiếp đó, người ăn rắc thêm vài hạt lạc rang vàng giòn bóc vỏ và rưới một chút mắm tôm đánh sủi bọt dậy mùi tinh dầu cà cuống, tương tự nét văn hóa mắm tôm đặc sắc trong món bún đậu mắm tôm Hà Nội. Khi thưởng thức cùng một chén rượu làng Ngâu êm dịu, vị ngọt béo của cá lăng, vị bùi của lạc rang, hương thơm nồng của thì là và vị đậm đà của mắm tôm hòa quyện thành một bản giao hưởng vị giác khó quên.

Biểu tượng văn hóa hiếu khách của người Hà Nội

Cùng với phở Hà Nội, món chả cá trăm năm tuổi của đất Thăng Long đã được tác giả Patricia Schultz đưa vào cuốn sách 1000 nơi nên biết trước khi chết và liên tục được vinh danh trên các chuyên trang ẩm thực quốc tế như CNN Travel, Michelin Guide. Trong các dịp lễ Tết hay khi tiếp đãi những vị khách quý phương xa, việc quây quần bên chảo cá nóng hổi giữa tiết trời se lạnh đã trở thành một nghi thức văn hóa thể hiện sự trân trọng, ấm áp và hiếu khách của người Tràng An. Nhằm gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hiến lâu đời ấy, chuyên trang Hà Nội NSSC tiếp tục biên soạn hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa toàn diện về các di sản ẩm thực tiêu biểu của Thủ đô.

Trải qua hơn một thế kỷ rưỡi lưu truyền và tỏa sáng, chả cá Lã Vọng vẫn giữ vững vị thế là một kiệt tác ẩm thực độc bản, nơi lịch sử gia tộc, nguồn nguyên liệu sông nước bản địa và kỹ nghệ chế biến tài hoa hội tụ trọn vẹn. Hương vị thơm nồng của chảo cá nướng đảo thì là, hành hoa không chỉ làm say đắm lòng người qua bao thế hệ mà còn góp phần khắc họa sâu sắc bản sắc văn hóa thanh lịch, hào hoa của mảnh đất Thăng Long ngàn năm văn hiến.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất