Bỏ qua đến nội dung

Bún thang Hà Nội - Bức tranh ngũ sắc thanh nhã của nghệ thuật ẩm thực kinh kỳ

Được mệnh danh là tác phẩm hội họa giàu tính thẩm mỹ bậc nhất trong kho tàng mỹ vị Tràng An, bún thang Hà Nội chinh phục người thưởng thức nhờ sự hòa quyện tinh tế giữa vị ngọt thanh của nước dùng và nghệ thuật sắp đặt sắc màu chuẩn mực.

NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Bát bún thang Hà Nội truyền thống đặt cạnh đĩa nguyên liệu thái chỉ ngũ sắc gồm trứng tráng mỏng, giò lụa, lươn khô giòn và rau thơm

Trong dòng chảy di sản văn hóa vùng châu thổ sông Hồng, bún thang Hà Nội hiện diện như một thước đo chuẩn mực cho sự lịch lãm, tỉ mỉ và chiều sâu thẩm mỹ của người dân đất kinh kỳ. Thức quà truyền thống này kết tinh gần hai mươi thức nguyên liệu bản địa thái chỉ tăm tắp, quyện cùng làn nước dùng trong vắt và hương thơm độc bản của tinh dầu cà cuống tự nhiên.

Khởi nguồn lịch sử của bún thang Hà Nội nơi Kẻ Chợ

Sự ra đời của bún thang Hà Nội gắn liền với lịch sử đô thị hóa lâu đời quanh vùng phụ cận Hoàng thành Thăng Long và đời sống sinh hoạt nề nếp của các gia đình thị dân xưa. Trải qua nhiều thế kỷ giao thoa giữa quy chuẩn yến tiệc cung đình và sự khéo léo trong gian bếp gia đình, món ăn đã định hình phong cách ẩm thực thanh cảnh đặc trưng.

Chiết tự chữ thang và nguồn gốc từ mâm cỗ

Theo các tư liệu nghiên cứu văn hóa dân gian, chữ "thang" trong tên gọi của món ăn bắt nguồn từ âm Hán Việt mang nghĩa là canh nóng hoặc nước dùng thanh khiết, tương đồng với khái niệm "thượng thang" trong ẩm thực cổ truyền hay "thang thuốc" trong y học phương Đông. Cách lý giải dân gian tại đất kinh kỳ cũng liên tưởng việc sắp đặt từng nhúm nguyên liệu thái nhỏ trên mặt bát bún với thao tác phối vị một thang thuốc bổ, nơi mỗi thành phần đều giữ vai trò cân bằng âm dương.

Về mặt lịch sử xã hội, cội nguồn món ăn phản ánh đức tính "vén khéo", tiết kiệm mà vẫn sang trọng của người phụ nữ truyền thống mỗi dịp xuân về. Sau những ngày sum họp bên mâm cỗ Tết truyền thống đầy ắp thịt gà luộc, giò lụa, tôm khô và nem chả, các bà, các mẹ trong những nếp nhà xưa đã khéo léo lọc lựa phần nguyên liệu còn dư, thái chỉ thật mảnh rồi chan cùng nước cốt xương gà ninh kỹ để tạo nên món nước thanh mát, giải ngấy hữu hiệu.

Nếp thưởng thức thanh cảnh của thị dân Tràng An

Kể từ dấu mốc vua Lý Thái Tổ ban hành Chiếu dời đô mở ra kỷ nguyên văn hiến rực rỡ bên bờ sông Hồng, vùng đất Kẻ Chợ đã thu hút những người thợ thủ công tài hoa và thương nhân sành sỏi từ khắp tứ chiếng tụ hội. Trong không gian sinh hoạt của Phố cổ Hà Nội, tầng lớp thị dân, quan viên và nho sĩ luôn hướng tới lối thưởng thức "ăn hương ăn hoa", lấy sự thanh nhã làm thước đo phẩm giá.

Chính môi trường văn hóa trọng lễ nghi ấy đã nuôi dưỡng quy chuẩn khắt khe của món bún thang qua nhiều thế hệ. Người nội trợ Hà thành xưa xem việc chuẩn bị nồi bún thang đãi khách quý hoặc dâng cúng tổ tiên ngày rằm, mùng một là dịp thể hiện nữ công gia chánh điêu luyện, phản ánh tâm thế điềm đạm và lòng hiếu khách trọng hậu của con người mảnh đất ngàn năm văn vật.

Hệ nguyên liệu bản địa cầu kỳ trong bún thang Hà Nội

Điểm làm nên vị thế độc tôn của bún thang Hà Nội nằm ở hệ thống nguyên liệu phong phú bậc nhất trong các món bún nước Việt Nam, quy tụ sản vật từ đồng ruộng, làng nghề ven đô cho tới miền biển Bắc Bộ. Mỗi thành phần đưa vào bát bún đều trải qua quá trình tuyển chọn kỹ lưỡng và sơ chế thủ công tỉ mỉ.

Nghệ thuật thái chỉ trứng tráng, giò lụa và gà

Trên bề mặt bát bún, ba gam màu chủ đạo gồm sắc vàng óng của trứng, sắc hồng phớt của giò và sắc trắng ngà của thịt gà tạo nên sức hấp dẫn thị giác ngay từ ánh nhìn đầu tiên. Để làm ra phần trứng tráng mỏng thái chỉ đạt chuẩn, người nghệ nhân phải chọn trứng gà ta tươi, đánh tan cùng chút rượu trắng rồi láng thật mỏng trên mặt chảo gang nóng già thoa mỡ lợn. Lá trứng khi chín mỏng tang như tờ giấy lụa, khô ráo, dậy mùi thơm ngậy rồi được thái thành những sợi chỉ mảnh đều tăm tắp.

Song hành cùng sắc vàng của trứng là phần giò lụa thái sợi mang màu trắng ngà ửng hồng tự nhiên, giòn dai và thơm mùi thịt lợn giã tay gói lá chuối từ làng nghề giò chả Ước Lễ. Bên cạnh đó, nguyên liệu thịt gà xé phay bắt buộc tuyển chọn từ giống gà mái tơ nuôi thả tự nhiên, phần lườn và đùi săn chắc, lớp da vàng óng giòn sần sật, được xé dọc thớ để giữ trọn độ ngọt mọng tự nhiên.

Mâm nguyên liệu cầu kỳ của bún thang Hà Nội gồm thịt gà luộc, trứng tráng mỏng thái chỉ, giò lụa thái sợi, củ cải khô dầm và ruốc tôm bông
Mâm nguyên liệu cầu kỳ của bún thang Hà Nội gồm thịt gà luộc, trứng tráng mỏng thái chỉ, giò lụa thái sợi, củ cải khô dầm và ruốc tôm bông

Vị ngọt tự nhiên từ tôm khô và nấm hương

Bên cạnh nhóm nguyên liệu giàu đạm từ gia cầm và thịt lợn, chiều sâu hương vị của món ăn còn được bồi đắp bởi các sản vật khô mang đậm hơi thở biển cả và núi rừng Bắc Bộ. Phần ruốc tôm bông rắc trên mặt bún được chế biến từ tôm he biển tươi hoặc tôm rảo sông, hấp chín, bóc vỏ rồi giã tay thật bông trên chảo gang nhỏ lửa cho đến khi sợi tôm tơi xốp và chuyển sang sắc cam hồng rực rỡ.

Đặc biệt, sự xuất hiện của củ cải khô dầm (ca la thầu) tạo nên điểm nhấn kết cấu độc đáo. Củ cải trắng thu hoạch vào vụ đông được phơi héo dưới nắng hanh vàng, thái sợi mảnh rồi ngâm cùng giấm thanh, đường phèn để giữ độ giòn sần sật và vị chua ngọt dịu nhẹ. Kết hợp cùng nấm hương rừng cánh nhỏ mùi thơm nồng ấm và vài lát lươn khô giòn rụm, tổng thể nguyên liệu tạo nên sự đối lập thú vị giữa cái mềm mượt của trứng, cái dai ngọt của gà và độ giòn tan nơi đầu lưỡi.

Hạt gạo tẻ đồng bằng làm sợi bún rối mảnh

Nền tảng nâng đỡ toàn bộ các thức nguyên liệu cầu kỳ phía trên chính là phần bún sợi nhỏ (bún rối) làm từ hạt gạo tẻ thuần chủng của vùng đồng bằng châu thổ. Khác với loại bún sợi to dùng cho bún bò hay bún ốc, sợi bún dành riêng cho bún thang phải là loại sợi mảnh mai, trắng trong tự nhiên, có độ dẻo dai vừa phải để khi chần qua nước sôi và chan nước dùng nóng hổi, sợi bún lập tức ngấm vị ngọt thanh mà không bị trương nở.

Trước khi xếp các nguyên liệu ngũ sắc lên trên, người đầu bếp thường dùng đũa tre gỡ tơi từng vắt bún rối, chần nhanh trong làn nước sôi sùng sục rồi vẩy thật ráo nước, giúp bát bún giữ được nhiệt độ ấm nóng lý tưởng từ miếng đầu tiên cho tới giọt nước dùng cuối cùng.

Nhóm thành phầnNguyên liệu tiêu biểuĐặc tính cảm quan và vai trò trong bát bún
Nền tinh bộtBún rối sợi nhỏSợi mảnh, trắng trong, mềm dẻo, thấm hút nước dùng nhanh
Nhóm đạm thái chỉThịt gà ta, giò lụa, trứng gà tráng mỏngTạo sắc vàng, trắng, hồng hài hòa cùng vị béo ngậy, ngọt dịu
Nhóm hải sản và đồ khôTôm he giã bông, mực khô, củ cải khô dầmCung cấp vị ngọt hậu tự nhiên và độ giòn sần sật
Nhóm thảo mộc và gia vịNấm hương rừng, hành hoa, rau răm, tinh dầu cà cuốngĐánh thức khứu giác bằng hương thơm thanh tao, ấm nồng

Đặc trưng nước dùng và ngũ vị của bún thang Hà Nội

Nếu hệ nguyên liệu thái chỉ được ví như phần xác lộng lẫy thì nồi nước dùng và các gia vị điểm xuyết chính là phần hồn quyết định đẳng cấp của bún thang Hà Nội. Dù quy tụ hàng chục nguyên liệu khác nhau, bát bún hoàn chỉnh vẫn giữ được vẻ thanh thoát, không hề vẩn đục hay béo ngấy.

Nước dùng trong vắt ninh từ xương và tôm he

Tiêu chuẩn khắt khe nhất của nước dùng tôm he xương gà trong món bún thang là phải đạt độ trong vắt như nước mưa, tỏa hương thơm dịu dàng và có vị ngọt hậu sâu lắng nơi cuống họng. Nguồn ngọt tự nhiên của nước dùng được chiết xuất hoàn toàn từ xương gà ta, xương ống lợn chần kỹ kết hợp cùng đầu tôm he biển, râu mực khô nướng thơm và vài tai nấm hương rừng.

Trong suốt quá trình ninh trên lửa nhỏ liu riu, người giữ lửa phải liên tục dùng muôi hớt sạch từng lớp bọt mịn nổi lên trên bề mặt, tuyệt đối không để nước sôi bùng làm đục nước canh. Để tạo độ đậm đà chuẩn vị Bắc Bộ, nồi nước dùng thường được điểm thêm chút nước mắm Cát Hải cốt nhĩ giàu đạm tự nhiên, giúp dậy mùi thơm thanh tao mà không làm át đi hương vị nguyên bản của gà và tôm khô.

Bố cục bông hoa ngũ sắc và hương cà cuống

Khi trình bày món ăn trong chiếc bát chiết yêu truyền thống của làng gốm Bát Tràng, người nghệ nhân sắp xếp các nguyên liệu theo bố cục đối xứng tựa như một bông hoa ngũ sắc đang độ mãn khai. Trên nền trắng muốt của sợi bún rối, từng múi trứng vàng tơ, giò lụa hồng nhạt, thịt gà trắng ngà, củ cải khô nâu óng và hành hoa, rau răm xanh biếc được đặt cạnh nhau trật tự, ở chính giữa điểm xuyết mũ nấm hương nâu sẫm và nhúm ruốc tôm bông đỏ hồng.

Khi làn nước dùng nóng bỏng được chan nhẹ vào thành bát, sự giao hòa ngũ hành và ngũ vị đạt đến độ viên mãn nhờ chút mắm tôm tím ngắt đặt khéo nơi vành bát cùng giọt tinh dầu cà cuống nguyên chất chấm nhẹ bằng đầu tăm tre. Hương thơm cay nồng, thanh quý của cà cuống gặp hơi nước nóng lập tức lan tỏa trong không gian, tạo nên dấu ấn phong vị không thể trộn lẫn của ẩm thực Thăng Long xưa.

Bát bún thang Hà Nội trình bày hài hòa như bông hoa ngũ sắc với nấm hương, thịt gà, trứng thái chỉ kèm bát mắm tôm, chanh tươi và đĩa quẩy giòn
Bát bún thang Hà Nội trình bày hài hòa như bông hoa ngũ sắc với nấm hương, thịt gà, trứng thái chỉ kèm bát mắm tôm, chanh tươi và đĩa quẩy giòn

Tập quán thưởng thức và di sản bún thang Hà Nội

Không đơn thuần là một món ăn cung cấp năng lượng hàng ngày, bún thang Hà Nội hàm chứa cả một triết lý sống khoan thai, trọng cái đẹp và nâng niu từng khoảnh khắc giao cảm văn hóa của người dân Thủ đô qua bao biến thiên lịch sử.

Phong vị điểm tâm tao nhã nơi đất kinh kỳ

Theo tập quán cổ truyền của người Tràng An, bún thang là thức quà dành cho sự thưởng lãm chậm rãi, thường xuất hiện trong những buổi sáng mùa xuân se lạnh, những ngày lễ Tết sum vầy hoặc các dịp tiếp đãi tri kỷ. Trước khi dùng đũa trộn đều các thành phần, người thưởng thức thường dành vài giây ngắm nhìn vẻ đẹp hài hòa của các mảng màu nguyên chất, hít hà làn khói thơm quyện hương cà cuống, rau răm rồi mới vắt nhẹ lát chanh cốm vào làn nước canh trong trẻo.

Nét thanh lịch ấy còn được nối dài khi sau bữa điểm tâm ấm bụng, các bậc cao niên Hà thành thường thong thả nhấp một chén trà sen Tây Hồ thơm ngát để cân bằng vị giác. Chính nhịp điệu thưởng thức từ tốn, trang nhã đó đã nâng tầm một món ăn dân gian thành biểu tượng của cốt cách văn hóa ứng xử lịch thiệp nơi mảnh đất kinh kỳ.

Dấu ấn văn chương và sức sống di sản Việt

Vẻ đẹp cầu kỳ và hương vị thanh tao của món bún thang đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận trong kho tàng tùy bút, khảo cứu văn hóa Việt Nam thế kỷ XX. Từ những trang viết bàn về cái sự ăn tinh tế của danh sĩ Tản Đà cho đến các tác phẩm tùy bút kinh điển của Vũ Bằng và Thạch Lam, bún thang luôn được ngợi ca như một bức tranh phong cảnh trong trẻo, kết tinh tâm hồn hào hoa và nỗi nhớ quê hương da diết.

Trên hành trình số hóa và bảo tồn bản sắc văn hiến địa phương, chuyên trang Hà Nội NSSC đóng vai trò kết nối tri thức bách khoa, lan tỏa câu chuyện về các giá trị ẩm thực cổ truyền tới cộng đồng trong nước và bạn bè quốc tế:

  • Giá trị thẩm mỹ tạo hình: Minh chứng cho tư duy mỹ thuật dân gian qua nghệ thuật phối sắc ngũ hành và kỹ năng dùng dao điêu luyện.
  • Giá trị dinh dưỡng cân bằng: Kết hợp hài hòa đạm động vật, đạm thủy sản, tinh bột gạo tẻ và tinh dầu thảo mộc tự nhiên, dễ tiêu hóa.
  • Giá trị nhân văn gia phong: Phản ánh truyền thống nữ công gia chánh, sự tần tảo và nếp sống trân quý sản vật tự nhiên của các gia đình Việt.
  • Giá trị ngoại giao văn hóa: Trở thành đại sứ ẩm thực tiêu biểu trong các sự kiện quảng bá văn hóa Thăng Long và du lịch di sản Thủ đô.

Trải qua hàng trăm năm lưu truyền từ những gian bếp cổ kính nơi phố thị cho tới bàn tiệc văn hóa đương đại, bún thang Hà Nội vẫn giữ nguyên vẹn sức quyến rũ của một kiệt tác ẩm thực thanh tao. Mỗi bát bún nóng hổi, trong trẻo và ngát hương cà cuống không chỉ lưu giữ ký ức đoàn viên ấm áp của những ngày Tết cổ truyền mà còn khẳng định bản lĩnh văn hóa sâu sắc, tinh tế của đất và người Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hà Nội

hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Hà Nội.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất