Phùng Hưng - Bố Cái Đại Vương khởi dựng nền tự chủ dân tộc thế kỷ VIII
NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa đêm trường Bắc thuộc đầy biến động vào nửa sau thế kỷ thứ tám, cuộc quật khởi của Phùng Hưng từ mảnh đất làng cổ Đường Lâm đã thắp lên ngọn lửa tự cường mạnh mẽ khắp vùng châu thổ sông Hồng. Bằng sức mạnh đoàn kết nhân dân, lòng nhân hậu thương người và tài thao lược của ba anh em họ Phùng, vị thủ lĩnh đất Đường Lâm đã làm chủ thành Tống Bình suốt nhiều năm, để lại dấu ấn sâu đậm về hình tượng người cha, người mẹ chí nhân của muôn dân nước Việt.
| Tiêu chí hồ sơ | Thông tin lịch sử chính thống tại Việt Nam |
|---|---|
| Danh xưng và tôn hiệu | Bố Cái Đại Vương, Đô Quân, Cự Lão (tôn hiệu thể hiện lòng kính yêu như cha mẹ của nhân dân) |
| Niên đại lịch sử | Sống vào thế kỷ VIII (khoảng thập niên 760 – 791), thời kỳ nhà Đường đô hộ An Nam |
| Quê quán bản địa | Châu Đường Lâm, nay thuộc xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội |
| Gia thế và bào đệ | Dòng dõi Quan lang nối đời làm Biên khố Di châu; hai em trai là Phùng Hải và Phùng Dĩnh |
| Sự nghiệp tiêu biểu | Phát động khởi nghĩa Đường Lâm (khoảng 766 – 791), tiến vây và giải phóng thành Tống Bình |
| Danh hiệu cộng sự | Phùng Hải giữ hiệu Đô Bảo, tướng Đỗ Anh Hàn giữ chức Đô Bộc cùng tham mưu chính sự |
| Người kế tục | Con trai là Phùng An nối nghiệp làm Đô Quân, tôn xưng cha là Bố Cái Đại Vương |
| Di tích thờ tự chính | Đền thờ Phùng Hưng tại Đường Lâm (Sơn Tây), Lăng tại Quảng Bá (Tây Hồ) và Đình Đại Triều Khúc (Thanh Trì) |
Thân thế hào trưởng đất Đường Lâm của Phùng Hưng
Sinh ra trên vùng đất cổ xứ Đoài giàu truyền thống thượng võ và tinh thần cố kết cộng đồng, vị thủ lĩnh họ Phùng thừa hưởng dòng máu hào trưởng lâu đời cùng khí chất nghĩa hiệp hiếm có. Chính nền tảng gia thế và lòng thương dân sâu sắc đã đưa ông trở thành điểm tựa tinh thần của cư dân toàn vùng Giao Châu.
Dòng dõi Quan lang và truyền thống đất Đường Lâm
Theo sách Việt điện u linh tập của Lý Tế Xuyên và bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư do Ngô Sĩ Liên biên soạn, Phùng Hưng xuất thân từ một gia tộc hào trưởng lớn tại ấp Cổ Năng, châu Đường Lâm (nay thuộc xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội). Thân phụ của ông là cụ Phùng Hạp Khanh, một bậc hào trưởng nhân từ, từng tham gia hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan năm 713 của Mai Hắc Đế Mai Thúc Loan chống nhà Đường hồi đầu thế kỷ thứ tám.
Lớn lên trên mảnh đất Đường Lâm đá ong trầm mặc, nơi hội tụ linh khí của núi Tản Viên thuộc vườn quốc gia Ba Vì và dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa, Phùng Hưng cùng hai người em ruột là Phùng Hải và Phùng Dĩnh sớm được rèn luyện trong môi trường văn võ song toàn. Khi cha mẹ qua đời, ông ở tuổi mười tám đã kế thừa tước vị Quan lang của gia tộc.
Sức vóc phi thường và huyền tích diệt hổ dữ
Sử sách và truyền thuyết dân gian xứ Đoài đều ghi nhận Phùng Hưng cùng em trai Phùng Hải là những tráng sĩ có sức khỏe phi thường, cơ bắp cuồn cuộn, có thể tay không vật ngã trâu mộng hay kéo ngược thuyền lớn trên sông.
Thương dân lành gặp nạn dữ, Phùng Hưng đã nghĩ ra kế bện một hình nộm bằng rơm thật chắc, mặc quần áo người rồi đem đặt ở lối hổ thường qua lại để thăm dò quy luật hoạt động của mãnh thú.
Khởi nghĩa Đường Lâm và căn cứ kháng Đường của Phùng Hưng
Vào những năm 760 của thế kỷ thứ tám, sự suy yếu của triều đình nhà Đường sau loạn An Sử cùng chính sách vơ vét tàn bạo của quan đô hộ Cao Chính Bình đã đẩy nhân dân An Nam tới bước đường cùng. Từ quê hương Đường Lâm, ngọn cờ tụ nghĩa của anh em họ Phùng đã bùng lên thành cuộc khởi nghĩa quy mô lớn.
Bối cảnh sưu thuế hà khắc dưới thời Cao Chính Bình
Sau cuộc loạn An Lộc Sơn – Sử Tư Minh kéo dài từ năm 755 đến năm 763, triều đình nhà Đường ở phương Bắc lâm vào khủng hoảng tài chính trầm trọng và sự cát cứ của các phiên trấn.
Chứng kiến cảnh trăm họ lầm than dưới ách áp bức của quan quân đô hộ, Phùng Hưng đã bàn bạc cùng hai người em là Phùng Hải, Phùng Dĩnh và người bạn đồng hương tài trí là Đỗ Anh Hàn (quê ở vùng lân cận Đường Lâm) để chuẩn bị kế hoạch khởi binh.
Xây dựng căn cứ Đường Lâm và mở rộng giải phóng
Khoảng năm Đại Lịch đời Đường Đại Tông (khoảng niên hiệu 766 – 767), Phùng Hưng chính thức phát động cuộc khởi nghĩa ngay tại quê hương châu Đường Lâm.
Thanh thế của nghĩa quân Phùng Hưng lớn mạnh nhanh chóng như vũ bão.

Chiến dịch vây thành Tống Bình và chính quyền của Phùng Hưng
Bước vào giai đoạn quyết định năm 791, từ thế bao vây chiến lược, đại quân nghĩa sĩ đã tiến sát chân thành Tống Bình. Bằng sự phối hợp nhịp nhàng giữa các đạo quân và mưu kế công thành sắc bén, vị thủ lĩnh họ Phùng đã giải phóng tòa thành trung tâm và thiết lập chính quyền tự chủ của người Việt.
Kế sách vây thành và giải phóng phủ Tống Bình
Sau một thời gian dài củng cố lực lượng và làm chủ các vùng phụ cận, vào mùa xuân năm Tân Mùi (791), Phùng Hưng cùng Đỗ Anh Hàn và Phùng Hải quyết định tổng tiến công vào thành Tống Bình – thủ phủ của An Nam Đô hộ phủ (nằm trên nền đất tiền thân của thành Đại La và Hoàng thành Thăng Long sau này). Theo kế hoạch tác chiến được vạch ra chặt chẽ, đạo quân thủy do Đỗ Anh Hàn chỉ huy với hàng trăm chiến thuyền tiến dọc sông Hồng áp sát mặt đông và mặt bắc tòa thành, khóa chặt khu vực bến sông Tô Lịch và vùng Hồ Tây; trong khi đó, đại quân bộ do chính Đô Quân chỉ huy chia thành nhiều mũi tiến đóng tại các điểm cao phía nam và phía tây như vùng Triều Khúc, Quảng Bá.
Trước vòng vây trùng điệp của hàng vạn nghĩa quân và sự nổi dậy phối hợp của nhân dân ngay bên trong nội thành, Kinh lược sứ Cao Chính Bình cố sức đốc thúc quân Đường ra ngoài giao chiến nhằm phá vây nhưng liên tiếp bị đánh bại, thiệt hại tới quá nửa binh lực. Cao Chính Bình buộc phải rút toàn bộ tàn quân vào cố thủ trong thành Tống Bình, đóng chặt các cổng thành chờ viện binh. Phùng Hưng hạ lệnh cho nghĩa quân siết chặt vòng vây suốt nhiều ngày đêm, cắt đứt hoàn toàn nguồn lương thực và tiếp viện của địch. Quá kinh hoàng và tuyệt vọng trước khí thế sục sôi của nghĩa quân Đại Việt, Cao Chính Bình uất ức phát bệnh ung nhọt ở lưng mà chết ngay trong thành. Nhân lúc quân Đường rối loạn mất người cầm đầu, nghĩa quân đồng loạt tràn vào giải phóng hoàn toàn thành Tống Bình.
Thiết lập chính quyền tự chủ và khoan thư sức dân
Sau khi làm chủ thành Tống Bình vào năm 791, Phùng Hưng tiến vào phủ Đô hộ, trực tiếp nắm quyền cai quản toàn bộ công việc đất nước với sự phò tá đắc lực của mưu sĩ Đỗ Anh Hàn và em trai Phùng Hải.
Dưới sự điều hành khoan hòa, nhân đức của Phùng Hưng, thành Tống Bình và khắp các châu quận An Nam nhanh chóng tìm lại nhịp sống thanh bình, ấm no.
Ý nghĩa tôn hiệu Bố Cái Đại Vương của Phùng Hưng
Trong lịch sử các vương triều và thủ lĩnh dân tộc Việt Nam, hiếm có danh hiệu nào mang đậm bản sắc ngôn ngữ tiếng Việt cổ và tình cảm gia đình máu thịt như tôn hiệu Bố Cái Đại Vương. Danh xưng ấy phản ánh triết lý lãnh đạo lấy dân làm con và ý thức tự tôn văn hóa bản địa sâu sắc.
| Niên biểu lịch sử | Dấu mốc sự kiện gắn với địa danh tại Việt Nam | Giá trị lịch sử và văn hóa dân tộc |
|---|---|---|
| Giữa thế kỷ VIII | Phùng Hưng kế thừa chức Quan lang tại châu Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội) | Phát huy truyền thống hào trưởng bản địa gắn bó mật thiết với nhân dân |
| Giai đoạn thanh niên | Tay không diệt hổ dữ tại núi Đường Lâm, cứu giúp dân nghèo khắp vùng | Quy tụ lòng dân và khẳng định uy danh anh hùng khắp vùng xứ Đoài |
| Khoảng năm 766 – 767 | Dựng cờ khởi nghĩa tại Đường Lâm, xưng hiệu Đô Quân cùng Phùng Hải, Đỗ Anh Hàn | Mở đầu cuộc kháng chiến trường kỳ chống ách cai trị hà khắc của nhà Đường |
| Giai đoạn 768 – 790 | Mở rộng vùng giải phóng ra các châu lân cận, lập đồn lũy tại Triều Khúc, Quảng Bá | Hình thành thế trận bao vây chiến lược quanh thủ phủ Tống Bình |
| Mùa xuân năm 791 | Tổng tiến công vây hãm thành Tống Bình, khiến Kinh lược sứ Cao Chính Bình uất chết | Đánh sập bộ máy cai trị của quan đô hộ nhà Đường tại trung tâm Giao Châu |
| Năm 791 | Tiến vào phủ Đô hộ tại Tống Bình, bãi bỏ thuế khóa hà khắc và mở kho cứu dân | Thiết lập chính quyền tự chủ nhân bản, khôi phục đời sống thái bình cho trăm họ |
| Sau khi qua đời | Con trai Phùng An nối nghiệp làm Đô Quân, tôn xưng tôn hiệu Bố Cái Đại Vương | Khẳng định bản sắc tiếng Việt cổ và đạo lý nhà lãnh đạo thương dân như cha mẹ |
| Các triều Ngô, Lý, Trần, Lê | Được vua Ngô Quyền và các triều đại sắc phong Thượng đẳng Phúc thần, lập đền thờ | Trở thành biểu tượng bất tử của tinh thần tự cường trong tâm thức dân tộc |
Ý nghĩa danh xưng Bố Cái trong tiếng Việt cổ
Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi rõ tục ngữ nước ta thời bấy giờ gọi cha là Bố, gọi mẹ là Cái, cho nên khi Phùng An nối nghiệp và nhân dân tưởng nhớ công ơn to lớn của Phùng Hưng đã đồng lòng tôn xưng ông là Bố Cái Đại Vương – nghĩa là vị Đại Vương có công đức sinh thành, che chở, nuôi dưỡng muôn dân rộng lớn như cả người cha và người mẹ.
Sự ra đời của tôn hiệu Bố Cái Đại Vương gắn liền với tên tuổi Phùng Hưng là minh chứng hùng hồn cho sức sống mãnh liệt của ngôn ngữ tiếng Việt cổ và ý thức văn hóa bản địa ngay giữa thời kỳ Bắc thuộc.
Vị thế mở đường cho phong trào tự chủ
Đặt trong dòng chảy lịch sử hơn một nghìn năm đấu tranh giành lại độc lập, cuộc khởi nghĩa và chính quyền tự chủ của Phùng Hưng cuối thế kỷ thứ tám giữ vai trò cầu nối chiến lược vô cùng quan trọng.
Chính truyền thống quật cường và kinh nghiệm tổ chức chính quyền tự chủ của Phùng Hưng tại mảnh đất Đường Lâm và thành Tống Bình đã trở thành nguồn cảm hứng trực tiếp cho các thế hệ hào kiệt thế kỷ thứ mười. Hơn một trăm năm sau ngày Bố Cái Đại Vương giải phóng Tống Bình, Khúc Thừa Dụ năm 905 đã tiếp bước làm chủ tòa thành này; và đặc biệt là người hậu duệ cùng quê hương Đường Lâm – Tiền Ngô Vương Ngô Quyền – đã hoàn tất sứ mệnh lịch sử bằng đại thắng năm 938.

Sự suy tôn Phùng Hưng qua các triều đại phong kiến Việt Nam
Từ thời Tiền Ngô Vương cho tới các vương triều Lý, Trần, Hậu Lê và Nguyễn, hình tượng Bố Cái Đại Vương luôn được liệt vào hàng Thượng đẳng Phúc thần hộ quốc cứu dân, được ghi chép trang trọng trong các bộ quốc sử và điển tịch văn hóa dân tộc.
Ghi chép trang trọng trong các bộ quốc sử cổ
Tầm vóc lịch sử và sự linh ứng của Phùng Hưng được ghi lại đầy đủ và sống động trong tác phẩm Việt điện u linh tập (soạn năm 1329 đời Trần) của tác giả Lý Tế Xuyên dưới danh hiệu Bố Cái Đại Vương tôn thần.
Đến thế kỷ thứ mười tám và mười chín, các học giả lớn như Phan Huy Chú trong bộ bách khoa thư Lịch triều hiến chương loại chí và Quốc sử quán triều Nguyễn trong Khâm định Việt sử Thông giám cương mục đều dành những trang viết trân trọng nhất để tôn vinh Phùng Hưng.
Sắc phong Thượng đẳng thần qua các triều Lý Trần
Khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Cố đô Hoa Lư ra kinh thành Thăng Long vào năm 1010, nhà vua đã cho mở rộng và tu bổ ngôi đền thờ Phùng Hưng ở phía tây thành Thăng Long (vùng Quảng Bá, Tây Hồ ngày nay), coi ông là một trong những vị thần bảo hộ linh thiêng của kinh đô mới.
Sau khi quét sạch bóng quân Nguyên Mông khỏi bờ cõi, vua Trần Nhân Tông vào năm Trùng Hưng thứ nhất (1285) đã sắc phong cho Phùng Hưng mỹ tự Phù Hựu Đại Vương; đến năm Trùng Hưng thứ tư (1288) lại gia phong thêm hai chữ Chương Tín và năm Hưng Long thứ hai mươi mốt (1313) đời vua Trần Anh Tông tiếp tục gia phong thêm hai chữ Sùng Nghĩa, hợp thành tôn hiệu đầy đủ là Bố Cái Phù Hựu Chương Tín Sùng Nghĩa Đại Vương.
Hệ thống di tích đền lăng Phùng Hưng và lễ hội truyền thống
Trên địa bàn Thủ đô Hà Nội và các tỉnh lân cận hiện nay còn bảo tồn nguyên vẹn mạng lưới di tích gắn liền với cuộc đời, căn cứ quân sự và nơi an nghỉ của Bố Cái Đại Vương, tiêu biểu nhất là quần thể di tích tại Đường Lâm, Quảng Bá và Triều Khúc.
Đền thờ tại Đường Lâm và lăng mộ vùng Tây Hồ
Tại quê hương bản địa xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, đền thờ Phùng Hưng nằm uy nghi trên đồi Cam Lâm, cách đền và lăng Ngô Quyền chỉ vài trăm mét, tạo nên quần thể di tích đất hai vua độc nhất vô nhị tại Việt Nam.
Bên cạnh ngôi đền chính tại quê hương Sơn Tây, khu lăng mộ và đền thờ Phùng Hưng tại phường Quảng An, quận Tây Hồ (bên bờ Hồ Tây, Hà Nội) là di tích đánh dấu nơi đại bản doanh cánh quân phía bắc vây thành Tống Bình và nơi an táng của Đức Vương khi ngài hóa tại kinh thành. Ngoài ra, ngay trong khu vực Phố cổ Hà Nội, con phố mang tên Phùng Hưng chạy dọc theo dấu tích tường thành phía đông Hoàng thành xưa cùng các di tích lân cận như chùa Trấn Quốc và đền Quán Thánh luôn nhắc nhớ người dân Thủ đô về chiến công giải phóng thành Tống Bình hơn mười hai thế kỷ trước.
Đình Đại Triều Khúc và điệu múa trống bồng
Ở phía nam nội thành Hà Nội, làng cổ Triều Khúc (xã Tân Triều, huyện Thanh Trì) là nơi từng được Phùng Hưng chọn làm đại bản doanh tập kết và huấn luyện nghĩa quân trước khi tiến đánh thành Tống Bình năm 791.
Tương truyền, trong thời gian đóng quân tại Triều Khúc để bao vây thành Tống Bình, nhằm khích lệ tinh thần tướng sĩ sau những ngày tập luyện và chiến đấu căng thẳng, Phùng Hưng đã cho các chàng trai trẻ khỏe khoắn, khôi ngô trong quân ngũ cải trang thành nữ giới, mặc váy lụa sặc sỡ, thoa phấn hồng và đeo trống bồng trước bụng vừa múa vừa vỗ trống nhịp nhàng, vui tươi.
Trải qua hơn mười hai thế kỷ thăng trầm của lịch sử dân tộc, hình tượng Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng vẫn vẹn nguyên giá trị nhân văn về một bậc minh quân thương dân như con và kiên cường chống giặc ngoại xâm. Nhằm bảo tồn và phát huy kho tàng di sản văn hiến xứ Đoài – Thăng Long, cổng thông tin Hà Nội NSSC tiếp tục số hóa và lan tỏa những trang sử hào hùng của quê hương đất hai vua tới cộng đồng.
NSSC Hà Nội
hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Hà Nội.
Bài liên quan
Chè lam Thạch Xá - Vị ngọt dẻo thơm bên chân núi chùa Tây Phương
Chè lam Thạch Xá kết tinh vị dẻo thơm của bột bỏng nếp cái hoa vàng, mật mía, gừng tươi và lạc rang, tạo nên thức quà trứ danh dưới chân núi chùa Tây Phương.
Lý Thường Kiệt - Thái úy kiệt xuất vương triều Lý và hào khí sông Như Nguyệt
Khám phá thân thế người con đất Thăng Long Lý Thường Kiệt, nghệ thuật quân sự tiên phát chế nhân cùng dấu ấn mười chín năm cai quản trấn Thanh Hóa.
Hai Bà Trưng - Nhị vị Nữ Vương phất cờ khởi nghĩa Mê Linh thu phục giang sơn
Tìm hiểu hào khí lời thề sông Hát của Hai Bà Trưng, hành trình xưng Vương định đô tại đất cổ Mê Linh cùng ba ngôi đền thờ linh thiêng tại Thủ đô Hà Nội.




