Làng cổ Đường Lâm - Bảo tàng kiến trúc đá ong sống động nơi xứ Đoài
NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Tọa lạc tại thị xã Sơn Tây dưới bóng dãy núi Tản Viên hùng vĩ thuộc khu vực vườn quốc gia Ba Vì, quần thể di tích làng cổ Đường Lâm từ lâu đã nổi danh trong sử sách với mỹ hiệu mảnh đất hai vua sản sinh ra Phùng Hưng và Ngô Quyền. Bước qua vòm cổng làng Mông Phụ rêu phong hay dạo bước giữa ngõ xóm lát gạch nghiêng, du khách như chạm vào mạch nguồn ký ức ngàn năm của văn minh lúa nước.
Lịch sử hình thành và hào khí đất hai vua tại làng cổ Đường Lâm
Lịch sử tụ cư và phát triển của làng cổ Đường Lâm gắn liền với quá trình người Việt cổ khai phá vùng đồng bằng trung du bán sơn địa nơi hợp lưu của sông Hồng, sông Đà và sông Tích. Không chỉ là một không gian cư trú nông nghiệp lâu đời, vùng đất cổ này còn giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam suốt hơn một thiên niên kỷ.
Cội nguồn vùng đất cổ Cam Lâm bên dòng sông Tích
Theo các nguồn thư tịch cổ và thần tích lưu giữ tại địa phương, vùng đất Đường Lâm ngày nay xưa kia có tên gọi là kẻ Mía, thuộc đất Cam Lâm, huyện Phúc Lộc, châu Đường Lâm, đến thời Hậu Lê và thời Nguyễn thuộc tổng Cam Giá Thịnh, huyện Phúc Thọ, phủ Quảng Oai, trấn Sơn Tây. Địa thế tự nhiên của làng mang đặc trưng điển hình của vùng bán sơn địa phía tây Thăng Long, phía trước hướng về dòng sông Hồng và sông Tích hiền hòa, phía sau tựa vào thế đất đồi gò lượn sóng nối dài từ dãy núi Ba Vì linh thiêng.
Cấu trúc quần thể làng cổ hiện nay bao gồm chín thôn gắn kết mật thiết với nhau về mặt địa lý và văn hóa, trong đó có năm thôn cốt lõi là Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Thịnh, Đoài Giáp và Cam Lâm cùng bốn thôn phụ cận là Phụ Khang, Hưng Thịnh, Văn Miếu và Hà Tân. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, chín thôn làng nơi đây vẫn duy trì mối liên kết cộng đồng bền chặt thông qua hệ thống tín ngưỡng thờ Thành hoàng chung và hương ước làng xã. Bề dày văn hiến của vùng đất cổ này từng được các sử gia lỗi lạc như Ngô Sĩ Liên trong bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư hay nhà bác học Phan Huy Chú trong bộ bách khoa thư Lịch triều hiến chương loại chí trân trọng ghi chép như một vùng địa linh nhân kiệt tiêu biểu của trấn Sơn Tây.
Dấu ấn hai vị anh hùng mở nền tự chủ dân tộc
Trong tâm thức lịch sử của người dân Việt Nam, Đường Lâm tự hào được tôn vinh bằng danh xưng đất hai vua — ngôi làng duy nhất trong cả nước là nơi sinh thành và nuôi dưỡng hai vị vương anh hùng từng lãnh đạo nhân dân đánh đuổi ách đô hộ phương Bắc vào thế kỷ VIII và thế kỷ X. Vị anh hùng đầu tiên là Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, người con kiệt xuất của hào tộc họ Phùng đất Đường Lâm. Vào khoảng nửa cuối thế kỷ VIII, trước sự cai trị hà khắc của chính quyền đô hộ nhà Đường, Phùng Hưng cùng hai em là Phùng Hải và Phùng Dĩnh đã tập hợp nghĩa quân vùng Đường Lâm phất cờ khởi nghĩa, tiến vây thành Tống Bình và giành quyền tự chủ cho đất nước.
Hơn một thế kỷ sau, mảnh đất Đường Lâm một lần nữa sinh ra Tiền Ngô Vương Ngô Quyền (898–944), con trai của hào trưởng Ngô Mân. Năm 938, bằng tài thao lược quân sự thiên tài với trận địa cọc gỗ bịt sắt trên sông Bạch Đằng, Ngô Quyền đã đập tan đạo quân xâm lược Nam Hán, chấm dứt vĩnh viễn hơn một nghìn năm Bắc thuộc và mở ra kỷ nguyên độc lập lâu dài cho quốc gia Đại Việt. Ngày nay, tại khu vực thôn Cam Lâm, đền thờ Phùng Hưng, đền thờ và lăng Ngô Quyền cùng rặng duối cổ thụ mười tám cây trên một nghìn năm tuổi (nơi tương truyền Ngô Quyền từng buộc voi và chiến mã khi luyện quân) vẫn được nhân dân gìn giữ trang nghiêm.
Bên cạnh hai vị đại vương mở nền độc lập, vùng đất học Đường Lâm còn sản sinh ra nhiều danh nhân khoa bảng và nhà ngoại giao lỗi lạc. Tiêu biểu là Thám hoa Giang Văn Minh (1573–1638) người thôn Mông Phụ — vị sứ thần triều Lê Trung Hưng nổi tiếng với vế đối bất hủ Đằng Giang tự cổ huyết do hồng bảo vệ trọn vẹn quốc thể Đại Việt. Ngoài ra còn có bà Chúa Mía Nguyễn Thị Ngọc Dong thế kỷ XVII, học giả Phan Kế Bính đầu thế kỷ XX cùng mạch nguồn văn chương hào sảng tiếp nối tới thi sĩ Tản Đà của vùng đất núi Tản sông Đà.
| Hạng mục di tích & Thực thể | Niên đại khởi dựng / Xếp hạng | Vị trí trong làng cổ | Giá trị lịch sử, kiến trúc & văn hóa cốt lõi |
|---|---|---|---|
| Cổng làng Mông Phụ | Năm 1553 (Thời Lê Trung Hưng) | Đầu thôn Mông Phụ | Cổng làng cổ duy nhất còn nguyên vẹn tại Đường Lâm; kiến trúc thượng gia hạ kiều xây đá ong dưới gốc đa hơn 300 năm tuổi. |
| Đình Mông Phụ | Thế kỷ XVI – Mở rộng năm 1684 | Trung tâm thôn Mông Phụ | Ngôi đình trung tâm thờ Tản Viên Sơn Thánh; kết cấu chữ Công với sàn gỗ nâng cao như nhà sàn Việt - Mường và chạm khắc gỗ tinh xảo. |
| Chùa Mía (Sùng Nghiêm Tự) | Tôn tạo lớn năm 1632 (Thế kỷ XVII) | Thôn Đông Sàng | Một trong những cổ tự nổi tiếng nhất xứ Đoài; lưu giữ 287 pho tượng Phật cổ bằng đồng, gỗ và đất luyện sơn son thếp vàng. |
| Đền thờ Phùng Hưng & Lăng Ngô Quyền | Trùng tu lớn thời Lê – Nguyễn | Thôn Cam Lâm | Quần thể tưởng niệm hai vị vua anh hùng dân tộc gắn với danh hiệu đất hai vua; kế cận rặng duối cổ thụ trên 1.000 năm tuổi. |
| Nhà thờ Thám hoa Giang Văn Minh | Thời Lê Trung Hưng – Thời Nguyễn | Thôn Mông Phụ | Công trình tưởng niệm vị sứ thần tiết tháo với câu đối khẳng định hào khí Bạch Đằng Giang, giáo dục truyền thống hiếu học. |
| Hệ thống 956 ngôi nhà cổ | Thế kỷ XVII – Đầu thế kỷ XX | Thôn Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Thịnh | Bảo tàng kiến trúc đá ong và gỗ mít truyền thống với bố cục 5 gian 2 dĩ hoặc 3 gian 2 chái điển hình của đồng bằng Bắc Bộ. |
Quy hoạch không gian và đặc trưng kiến trúc đá ong làng cổ Đường Lâm
Điểm làm nên giá trị độc bản của làng cổ Đường Lâm trong kho tàng di sản kiến trúc Việt Nam chính là sự bảo lưu gần như nguyên vẹn cấu trúc quy hoạch làng xã cổ truyền cùng nghệ thuật sử dụng vật liệu đá ong bản địa. Toàn bộ không gian làng như một cơ thể kiến trúc thống nhất, nơi cổng làng, cây đa, bến nước, sân đình, giếng cổ và hàng trăm nếp nhà dân hòa quyện hài hòa vào cảnh quan tự nhiên.
Cấu trúc giao thông xương cá và cổng làng Mông Phụ
Bước vào thôn Mông Phụ — hạt nhân kiến trúc quan trọng nhất của quần thể làng cổ, ấn tượng đầu tiên hiện ra là cổng làng Mông Phụ được xây dựng từ năm 1553 dưới triều vua Lê Trang Tông. Khác với những cổng tam quan có gác chuông hai tầng thường thấy ở nhiều làng quê khác, cổng làng Mông Phụ mang vẻ đẹp mộc mạc, vững chãi theo lối kiến trúc thượng gia hạ kiều (trên là nhà, dưới là lối đi như nhịp cầu). Toàn bộ tường đỡ và trụ cổng được xây bằng những khối đá ong xám sẫm, phía trên là hệ vì kèo gỗ lim đỡ mái ngói mũi hài dốc thoai thoải, nằm nép mình dưới tán cây đa cổ thụ hơn ba trăm năm tuổi và mặt ao làng phẳng lặng.
Từ cổng làng Mông Phụ tiến vào bên trong, mạng lưới giao thông nội bộ của làng được quy hoạch theo cấu trúc hình xương cá vô cùng độc đáo. Một trục đường chính lát gạch đỏ chạy dọc từ cổng làng dẫn thẳng vào sân đình trung tâm, từ trục xương sống này tỏa ra hàng chục ngõ xóm nhỏ chạy về hai phía tả hữu. Điều đặc biệt trong quy hoạch ngõ xóm tại Mông Phụ là không có bất kỳ ngõ cụt nào; tất cả các ngõ nhỏ đều thông nhau và dẫn quy tụ về khu vực sân đình như những mạch nước đổ về nguồn, vừa thuận tiện cho sinh hoạt cộng đồng vừa tạo thế trận phòng thủ dân sự vững chắc.

Nghệ thuật điêu khắc gỗ tại ngôi đình Mông Phụ
Nằm ở vị trí trung tâm và cao ráo nhất của thôn Mông Phụ là đình Mông Phụ — công trình kiến trúc công cộng tiêu biểu bậc nhất của vùng văn hóa xứ Đoài, được khởi dựng từ thế kỷ XVI và mở rộng quy mô lớn vào năm Vĩnh Trị thứ chín (1684) dưới triều vua Lê Hy Tông. Ngôi đình được xây dựng trên một khu đất rộng có thế phong thủy hình con rùa, trong đó tòa Đại đình nằm đúng trên lưng rùa còn hai giếng cổ ở hai bên tương ứng với hai mắt rùa. Đình Mông Phụ phụng thờ Tản Viên Sơn Thánh (Sơn Tinh) — vị thánh đứng đầu Tứ bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, gắn kết chặt chẽ với mạch văn hóa tâm linh của lễ hội đền Và tại vùng đất Sơn Tây.
Tổng thể kiến trúc đình Mông Phụ bao gồm Nghi môn, sân đình rộng lát gạch Bát Tràng, hai dãy Tả Mạc — Hữu Mạc ở hai bên và tòa Đại đình kết hợp Hậu cung tạo thành bố cục hình chữ Công truyền thống. Điểm khác biệt nổi bật của tòa Đại đình Mông Phụ là hệ thống sàn gỗ được nâng cao khỏi mặt đất trên các hàng chân tảng đá xanh, mang đậm dấu ấn giao thoa với kiến trúc nhà sàn của cư dân Việt cổ và người Mường vùng chân núi Ba Vì. Trên các cấu kiện gỗ lim như bức cốn, đầu dư, kẻ hiên, các nghệ nhân mộc xứ Đoài thế kỷ XVII đã chạm khắc hàng trăm bức phù điêu sống động từ đề tài tứ linh uy nghiêm đến cảnh chèo thuyền, uống rượu cần, vui hội làng bình dị.
Kiệt tác nhà cổ trăm năm bằng chất liệu đá ong
Theo số liệu thống kê bảo tồn di sản, toàn bộ làng cổ Đường Lâm hiện còn lưu giữ khoảng 956 ngôi nhà truyền thống, trong đó có nhiều ngôi nhà cổ tại các thôn Mông Phụ, Đông Sàng và Cam Thịnh có niên đại từ 200 năm đến gần 400 năm tuổi (như nhà cổ khởi dựng năm 1649 tại thôn Đông Sàng, các nhà cổ thế kỷ XVIII–XIX tại thôn Mông Phụ). Tất cả những nếp nhà cổ này đều mang đậm dấu ấn của kiến trúc đá ong kết hợp cùng hệ khung gỗ mít, gỗ xoan bản địa và mái ngói ta truyền thống.
Đá ong (laterit) là loại vật liệu tự nhiên hình thành từ quá trình phong hóa đất đỏ giàu sắt và nhôm dưới lòng đất vùng bán sơn địa Sơn Tây — Ba Vì. Khi mới khai thác từ dưới lòng đất lên, đá ong khá mềm, dễ dàng đẽo gọt thành từng viên gạch vuông vức; nhưng khi tiếp xúc với không khí và nắng gió, viên đá nhanh chóng kết cứng lại và chuyển sang sắc nâu vàng óng ả. Những bức tường nhà xây bằng đá ong có lỗ rỗng tự nhiên giúp ngôi nhà cách nhiệt tuyệt vời, mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông:
- Cổng nhà và lối dẫn chữ Chi: Cổng nhà thường đặt lệch sang một bên, nối với khoảng sân gạch bằng lối đi gấp khúc nhằm cản luồng gió độc và giữ sự kín đáo cho gia đình.
- Nhà chính năm gian hai dĩ hoặc ba gian hai chái: Hệ khung nhà làm bằng gỗ mít, gỗ xoan liên kết hoàn toàn bằng mộng gỗ; ba gian giữa dùng làm nơi thờ cúng tổ tiên và tiếp khách với bộ cửa bức bàn tháo lắp linh hoạt.
- Sân gạch, bể nước mưa và chum tương: Khoảng sân rộng phía trước nhà chính là nơi đón ánh nắng, đặt bể chứa nước mưa xây đá ong và xếp hàng chục chiếc chum sành ủ tương nếp.
Quần thể di tích tâm linh và đời sống văn hóa làng cổ Đường Lâm
Không chỉ là một quần thể kiến trúc tĩnh tại, làng cổ Đường Lâm còn là một không gian văn hóa sống động, nơi tín ngưỡng Phật giáo, tục thờ cúng tổ tiên và những tập quán sinh hoạt nông nghiệp truyền thống vẫn được các thế hệ cư dân bản địa thực hành liên tục trong đời sống hàng ngày.
Kho tàng tượng pháp Phật giáo đặc sắc tại chùa Mía
Nằm tại thôn Đông Sàng trong quần thể làng cổ là chùa Mía (tên chữ là Sùng Nghiêm Tự) — một trong những danh lam cổ tự nổi tiếng bậc nhất của vùng văn hóa xứ Đoài sánh ngang cùng chùa Thầy ở Sài Sơn. Chùa vốn có nguồn gốc từ một ngôi chùa nhỏ thời cổ, đến năm 1632 dưới thời Lê Trung Hưng được bà Nguyễn Thị Ngọc Dong (người làng Đông Sàng, Vương phi của chúa Trịnh Tráng, được nhân dân kính trọng gọi là Bà Chúa Mía) đứng ra vận động thập phương đại trùng tu thành một phạm vũ quy mô bề thế.
Kiến trúc chùa Mía được bố trí theo kiểu nội công ngoại quốc trên một đồi đá ong cao ráo, bao gồm Tam quan ba tầng mái cong vút, gác chuông, cây tháp Cửu phẩm liên hoa cao mười ba mét cùng các tòa Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện. Giá trị nghệ thuật vô giá làm nên danh tiếng của chùa Mía chính là hệ thống 287 pho tượng Phật, tượng Bồ Tát, tượng La Hán và tượng Hộ Pháp được chế tác từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX bằng đất luyện trộn mật mía, gỗ mít và đồng đúc. Tiêu biểu nhất là pho tượng Tuyết Sơn khắc họa Đức Phật khổ hạnh, pho tượng Quan Âm Tống Tử hiền từ, bộ tượng Bát Bộ Kim Cương và mười tám vị La Hán dọc hành lang với mười tám biểu cảm nội tâm sinh động.

Phong tục truyền thống và hương vị tương nếp Mông Phụ
Sức hấp dẫn bền lâu của làng cổ Đường Lâm còn nằm ở việc cư dân các thôn Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Lâm vẫn giữ nguyên nếp sống nghĩa tình, lễ giáo gia phong và những nghề làm quà quê truyền thống. Hằng năm, vào dịp hội đình Mông Phụ đầu tháng Giêng âm lịch, lễ tưởng niệm Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng và lễ giỗ Tiền Ngô Vương Ngô Quyền tháng Tám âm lịch, khắp các ngõ xóm lại rợp bóng cờ hội và các nghi thức tế lễ cổ truyền trang nghiêm.
Trong đời sống ẩm thực dân gian của người Đường Lâm, nổi tiếng bậc nhất là nghề ủ tương nếp Mông Phụ — thứ nước chấm sóng sánh sắc vàng hổ phách sánh vai cùng danh tiếng của tương Cự Đà ở vùng Thanh Oai. Để làm ra mẻ tương nếp thơm ngọt tự nhiên, người dân phải chọn gạo nếp cái hoa vàng đồ thành xôi rồi ủ lên mốc xanh đều, kết hợp cùng đậu tương rang xay nhỏ và nguồn nước giếng đá ong trong vắt của chính làng cổ, phơi nắng trong chum sành suốt nhiều tháng trời. Bên cạnh tương nếp, người dân Đường Lâm còn lưu giữ kỹ thuật làm bánh tẻ bọc lá chuối, kẹo lạc giòn tan và món chè lam gừng cay ấm nồng tương đồng với thức quà chè lam Thạch Xá vùng Thạch Thất.
Giá trị di sản quốc gia và bảo tồn làng cổ Đường Lâm đương đại
Với sự hội tụ hiếm có của cả ba lớp giá trị gồm hào khí lịch sử đất hai vua, quy hoạch kiến trúc đá ong nguyên bản và không gian văn hóa làng xã sống động, làng cổ Đường Lâm đã trở thành một hình mẫu tiêu biểu trong công tác nghiên cứu và bảo tồn di sản kiến trúc nông thôn tại Việt Nam.
Vị thế ngôi làng cổ đầu tiên xếp hạng quốc gia
Ngày 19 tháng 11 năm 2005 (trao bằng chính thức năm 2006), Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành quyết định xếp hạng làng cổ Đường Lâm là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi Đường Lâm trở thành ngôi làng cổ đầu tiên trên cả nước được công nhận là một quần thể di tích quốc gia hoàn chỉnh. Năm 2013, dự án bảo tồn hệ thống nhà cổ, cổng làng Mông Phụ, chùa Mía và các di tích tại Đường Lâm với sự hợp tác của chuyên gia Việt Nam và Nhật Bản (JICA) đã vinh dự được UNESCO trao tặng Giải thưởng Danh dự về Bảo tồn Di sản Văn hóa khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Gìn giữ bảo tàng sống của văn hóa xứ Đoài xưa
Khác với những bảo tàng trưng bày tĩnh, sức sống cốt lõi của công tác bảo tồn tại Đường Lâm nằm ở chỗ đây là một di sản sống — nơi hàng nghìn người dân vẫn đang sinh sống, lao động và nối tiếp các thế hệ ngay bên trong những ngôi nhà cổ trăm năm tuổi. Chính quyền thành phố Hà Nội và Ban Quản lý di tích đã triển khai đồng bộ các quy chế bảo dưỡng khung gỗ, tường đá ong, đồng thời gắn kết bảo tồn di sản với gìn giữ nghề truyền thống của cộng đồng bản địa.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử từ thuở Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng và Tiền Ngô Vương Ngô Quyền phất cờ tụ nghĩa cho tới nhịp sống thanh bình hôm nay, làng cổ Đường Lâm vẫn sừng sững như một pháo đài văn hóa gìn giữ hồn cốt ngàn năm của làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Sắc vàng ấm áp của những bức tường đá ong dưới nắng chiều xứ Đoài cùng tiếng chuông chùa Mía ngân vang mãi là điểm tựa tinh thần thiêng liêng đưa mỗi người Việt tìm về cội nguồn dân tộc. Để tiếp tục khám phá bức tranh toàn cảnh về hệ thống di tích lịch sử, danh nhân và bản sắc văn hóa kinh kỳ, độc giả có thể tra cứu thêm nguồn tư liệu bách khoa trên chuyên trang Hà Nội NSSC với những bài viết chuyên sâu và chuẩn xác.
NSSC Hà Nội
hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hà Nội.
Bài liên quan
Phố cổ Hà Nội - Di sản đô thị 36 phố phường và hồn cốt văn hiến Kẻ Chợ ngàn năm
Phố cổ Hà Nội lưu giữ gần một thiên niên kỷ giao thương sầm uất của vùng đất Kẻ Chợ xưa. Cùng tìm hiểu lịch sử 36 phố phường, nhà hình ống và đình tổ nghề.
Đền Quán Thánh - Cổ tích Trấn Bắc linh thiêng và kiệt tác tượng đồng Huyền Thiên Trấn Vũ
Đền Quán Thánh là ngôi đền trấn giữ phương Bắc trong Thăng Long tứ trấn bên Hồ Tây. Cùng khám phá kiến trúc Trấn Vũ Quán và tượng đồng Huyền Thiên Trấn Vũ.
Chùa Trấn Quốc - Danh lam cổ tự hơn 1500 năm tuổi soi bóng bên Hồ Tây
Chùa Trấn Quốc là ngôi cổ tự hơn 1500 năm tuổi tọa lạc trên bán đảo Kim Ngư bên Hồ Tây. Cùng tìm hiểu lịch sử chùa Khai Quốc và bảo tháp Lục Độ Đài Sen.



