Lý Thường Kiệt - Thái úy kiệt xuất vương triều Lý và hào khí sông Như Nguyệt
NSSC Hà NộiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Sinh ra và trưởng thành ngay giữa lòng kinh đô Thăng Long văn hiến thế kỷ mười một, Lý Thường Kiệt là hiện thân rực rỡ của trí tuệ quân sự và bản lĩnh ngoại giao Đại Việt thời Lý. Phụng sự ba triều hoàng đế liên tiếp tại Hoàng thành Thăng Long, vị Quốc công họ Ngô được ban quốc tính họ Lý không chỉ lập nên những chiến công giữ nước lẫy lừng mà còn trực tiếp kiến tạo nền tảng hành chính, giáo dục và văn hóa Phật giáo thịnh trị bậc nhất lịch sử dân tộc.
| Tiêu chí hồ sơ | Thông tin lịch sử chính thống tại Việt Nam |
|---|---|
| Tên khai sinh và quốc tính | Ngô Tuấn, tự Thường Kiệt; được ban quốc tính họ Lý nên gọi là Lý Thường Kiệt |
| Niên đại sinh mất | Sinh năm Kỷ Mùi (1019) tại Thăng Long – Mất tháng 6 năm Ất Dậu (1105) thọ 86 tuổi |
| Quê quán bản địa | Phường Thái Hòa, kinh thành Thăng Long (cội nguồn gia tộc tại huyện Quảng Đức / An Xá, Hà Nội) |
| Gia thế xuất thân | Con trai Sùng tiết tướng quân Ngô An Ngữ, dòng dõi võ quan nhiều đời tại kinh kỳ |
| Triều đại phụng sự | Vương triều Lý qua 3 đời vua Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông và Lý Nhân Tông |
| Chức vụ và tước hiệu | Thái phó, Phụ quốc Thái úy, Bình chương Quân quốc Trọng sự, Việt Quốc công |
| Chiến công tiêu biểu | Phá tan căn cứ hậu cần Ung – Khâm – Liêm (1075 – 1076) và đại thắng trên sông Như Nguyệt (1077) |
| Di sản văn hiến | Gắn liền với bài thơ thần Nam quốc sơn hà, định địa giới 24 lộ và trùng tu nhiều danh lam cổ tự |
| Di tích thờ tự chính | Đền thờ tại Cơ Xá / Nam Đồng (Hà Nội), đền thờ tại Bắc Ninh và đền thờ – chùa Linh Xứng tại Thanh Hóa |
Xuất thân thế gia phường Thái Hòa Thăng Long của Lý Thường Kiệt
Khác với nhiều danh tướng xuất thân từ các châu quận xa kinh kỳ, vị Thái úy lừng danh vương triều Lý là người con chính gốc của kinh đô Thăng Long ngay từ những thập niên đầu tiên sau ngày dời đô. Truyền thống gia tộc võ quan và môi trường văn hiến kinh thành đã hun đúc nên nhân cách và tài năng toàn diện của ông.
Gia tộc họ Ngô đất Thăng Long và tuổi trẻ
Theo văn bia cổ Chùa Linh Xứng (Ngưỡng Sơn Linh Xứng tự bi minh do danh tăng Pháp Bảo soạn năm 1126 đời Lý) và bộ Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên, Lý Thường Kiệt vốn mang tên thật là Ngô Tuấn, tự là Thường Kiệt, sinh năm Kỷ Mùi (1019) – tức chỉ chín năm sau khi vua Lý Thái Tổ ban hành Chiếu dời đô đưa kinh đô từ Cố đô Hoa Lư về thành Đại La. Ông sinh ra tại phường Thái Hòa (vùng đất gần núi Nùng và Hồ Tây thuộc nội thành Hà Nội ngày nay), có thuyết ghi nguyên quán gia tộc ở làng An Xá, huyện Quảng Đức (nay thuộc khu vực bãi Cơ Xá, ven sông Hồng, Hà Nội).
Mồ côi cha từ năm mười ba tuổi, cậu thiếu niên Ngô Tuấn được mẹ và người chú rể là Tạ Đức đem hết tâm huyết nuôi dạy. Nhờ sự khổ luyện không ngừng nghỉ bên bờ sông Hồng và vùng đền Quán Thánh – chùa Trấn Quốc, chàng thanh niên họ Ngô sớm nổi danh khắp kinh thành Thăng Long là bậc kỳ tài văn võ song toàn.
Bước đường tiến thân tới hàng đại thần triều Lý
Năm Tân Tỵ (1041), khi vừa tròn hai mươi ba tuổi, nhờ vẻ người đĩnh đạc và tài cưỡi ngựa bắn cung bách phát bách trúng, Ngô Tuấn được vua Lý Thái Tông tuyển chọn vào ngự lâm quân giữ chức Kỵ mã Hiệu úy, sau đó bước vào ngạch Hoàng môn Thị lang hầu cận nơi cung cấm trong khuôn viên Điện Kính Thiên. Khi vua Lý Thánh Tông nối ngôi năm 1054, nhận thấy Ngô Tuấn không chỉ thông hiểu lễ nghi triều chính mà còn có nhãn quan quân sự sắc bén, nhà vua đã thăng ông lên chức Bổng hành quân Hiệu úy rồi Kiểm hiệu Thái bảo.
Năm Tân Sửu (1061), khi vùng biên giới phía tây nam thuộc các châu Hoan, châu Ái có biến động làm mất an ninh đời sống cư dân, vua Lý Thánh Tông đã tin tưởng trao cho ông ấn tiết đi kinh lược và vỗ về dân chúng.
Quyết sách củng cố triều chính thời Lý Nhân Tông của Lý Thường Kiệt
Khi vua Lý Thánh Tông đột ngột băng hà năm 1072, thái tử Càn Đức mới bảy tuổi lên nối ngôi trong bối cảnh vận nước đứng trước họa xâm lăng từ phương Bắc. Với tấm lòng trung quân ái quốc vô tư, vị Phụ quốc Thái úy đã chủ động hòa giải mâu thuẫn cung đình, dựng nên khối đoàn kết vững chắc nơi triều đường Thăng Long.
Phò tá ấu chúa cùng Hoàng thái hậu Ỷ Lan
Tháng Giêng năm Nhâm Tý (1072), vua Lý Nhân Tông (Lý Càn Đức) lên ngôi hoàng đế khi mới bảy tuổi. Ban đầu, Thượng Dương Hoàng thái hậu buông rèm nhiếp chính cùng Thái sư Lý Đạo Thành, trong khi mẹ đẻ của nhà vua là Hoàng thái phi Ỷ Lan (tức Nguyên phi Ỷ Lan) vốn là người phụ nữ kiệt xuất, từng thay vua Lý Thánh Tông điều hành việc nước rất thành công năm 1069 lại chưa được tham dự chính sự.
Đặt lợi ích tối thượng của dân tộc lên trên hết, năm 1073, Phụ quốc Thái úy Lý Thường Kiệt đã dứt khoát ủng hộ Hoàng thái hậu Ỷ Lan trực tiếp buông rèm cùng vua nhỏ nghe chính sự, đưa bộ máy trung ương tại kinh thành Thăng Long về một mối thống nhất.
Củng cố quốc phòng và mở khoa thi năm 1075
Sự hợp tác ăn ý giữa vị tướng thống lĩnh quân đội Lý Thường Kiệt và bậc đại thần đầu triều Lý Đạo Thành dưới sự nhiếp chính của Hoàng thái hậu Ỷ Lan đã tạo nên thời kỳ hưng thịnh vượt bậc về cả quốc phòng lẫn văn giáo. Ngay giữa lúc khẩn trương chuẩn bị đối phó với nguy cơ xâm lược của nhà Tống, vào tháng 2 năm Ất Mão (1075), triều đình nhà Lý đã mở khoa thi Minh kinh bác học và thi Nho học tam trường đầu tiên trong lịch sử Việt Nam để tuyển chọn nhân tài thực học giúp nước, chọn ra thủ khoa Lê Văn Thịnh vào hầu học nhà vua. Một năm sau (1076), Quốc Tử Giám được thành lập tại khu vực Văn Miếu Quốc Tử Giám, đặt nền móng vững chắc cho nền giáo dục đại học Đại Việt.
Song song với việc trọng dụng hiền tài như Lê Văn Thịnh, Tông Đản, Lưu Khánh Đàm, Lý Thường Kiệt trực tiếp chỉ đạo cuộc tổng động viên và huấn luyện quân đội chính quy (Cấm quân) lẫn quân địa phương (Lộ quân, Thổ binh các dân tộc miền núi).

Chiến lược phá Tống và phòng tuyến Như Nguyệt của Lý Thường Kiệt
Khi nhà Tống thiết lập ba căn cứ hậu cần khổng lồ sát biên giới để chuẩn bị phát động chiến tranh xâm lược Đại Việt, vị tổng chỉ huy quân đội nhà Lý đã thực thi học thuyết tự vệ chủ động độc đáo chưa từng có, tiếp nối bằng trận quyết chiến chiến lược bên bờ sông Như Nguyệt mùa xuân năm 1077.
Nghệ thuật tiên phát chế nhân phá căn cứ hậu cần
Từ năm 1074 đến năm 1075, triều đình nhà Tống cử Thẩm Khởi rồi Lưu Di tới cai quản Quế Châu, ráo riết xây dựng ba căn cứ quân sự và kho lương thảo khổng lồ tại Ung Châu, Khâm Châu và Liêm Châu sát biên giới Đại Việt, đồng thời cấm biên giới và đóng thuyền chiến chuẩn bị nam xâm.
Cuối tháng 10 năm Ất Mão (1075), Lý Thường Kiệt cùng danh tướng Tông Đản thống lĩnh mười vạn đại quân thủy bộ xuất phát đánh thẳng vào hệ thống đồn trại tập kết binh lương tại Khâm Châu, Liêm Châu và bao vây căn cứ trung tâm Ung Châu.
Đại thắng Như Nguyệt và bài thơ Nam quốc sơn hà
Cuối năm 1076, nhà Tống cử Quách Quỳ làm Chiêu thảo sứ cùng Triệu Tiết thống lĩnh mười vạn quân chính quy và hai mươi vạn dân phu tiến vào xâm lược Đại Việt. Nắm chắc quy luật hành quân của giặc, Lý Thường Kiệt một mặt cử thủy quân do Hoằng Chân, Chiêu Văn ra vùng biển Đông Bắc đánh chặn làm tê liệt hoàn toàn đạo thủy quân của Dương Tùng Tiên (khiến quân bộ của Quách Quỳ mất phương tiện vượt sông), mặt khác huy động quân dân đắp lũy đất cao cắm tre gai dày đặc dài hàng chục dặm dọc bờ nam sông Cầu, tạo nên phòng tuyến sông Như Nguyệt kiên cố che chở trực tiếp cho kinh thành Thăng Long.
Đầu năm Đinh Tỵ (1077), đại quân của Quách Quỳ bị chặn đứng trước phòng tuyến sông Như Nguyệt. Giữa những đêm xuân quyết chiến bên bờ sông Cầu, từ đền thờ hai anh em tướng Trương Hống, Trương Hát vang lên âm hưởng hào hùng của bài thơ thần Nam quốc sơn hà: Sông núi nước Nam vua Nam ở, Rành rành định phận tại sách trời, Cớ sao quân nghịch sang xâm phạm, Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.
Cải cách hành chính và phát triển văn hóa của Lý Thường Kiệt
Sau khi khép lại cuộc kháng chiến chống Tống thắng lợi vào năm 1077, vị Phụ quốc Thái úy dành trọn gần ba mươi năm cuối đời cho công cuộc kiến thiết đất nước, quy hoạch địa giới hành chính và chăm lo đời sống văn hóa tâm linh tại các địa phương.
| Niên biểu lịch sử | Dấu mốc sự kiện và công trạng tại Việt Nam | Tầm vóc lịch sử đối với quốc gia Đại Việt |
|---|---|---|
| Năm Kỷ Mùi (1019) | Sinh ra tại phường Thái Hòa, kinh thành Thăng Long (Hà Nội) | Trưởng thành cùng sự hưng khởi của kinh đô Thăng Long thời đầu nhà Lý |
| Năm Tân Tỵ (1041) | Được vua Lý Thái Tông tuyển vào cung giữ chức Kỵ mã Hiệu úy | Khởi đầu sự nghiệp phụng sự vương triều Lý suốt hơn sáu thập niên |
| Năm Tân Sửu (1061) | Đi kinh lược và vỗ yên cư dân vùng biên viễn châu Hoan, châu Ái | Thực thi chính sách đoàn kết dân tộc và củng cố phên dậu phía Nam |
| Năm Kỷ Dậu (1069) | Lập đại công giữ vững biên cương, được ban quốc tính họ Lý và chức Thái úy | Trở thành trụ cột quân sự tối cao của vương triều Lý |
| Năm 1072 – 1075 | Hòa giải triều chính, phò tá vua Lý Nhân Tông và Thái hậu Ỷ Lan mở khoa thi | Củng cố khối đại đoàn kết trung ương và khai mở nền khoa cử Nho học |
| Năm 1075 – 1076 | Thực thi chiến lược Tiên phát chế nhân, phá hủy căn cứ hậu cần Ung – Khâm – Liêm | Đập tan bàn đạp tiến công của quân Tống trước khi địch kịp xâm lăng |
| Mùa xuân năm 1077 | Đại thắng tại phòng tuyến sông Như Nguyệt, vang vọng bài thơ Nam quốc sơn hà | Bảo vệ vẹn toàn kinh đô Thăng Long và chủ động giảng hòa mở nền thái bình |
| Giai đoạn 1082 – 1101 | Trấn nhậm châu Thanh Hóa 19 năm, dựng chùa Linh Xứng và về triều giữ Nội thị Phán thủ | Phát triển kinh tế – văn hóa địa phương và hoàn thiện thể chế quốc gia |
| Tháng 6 năm Ất Dậu (1105) | Qua đời tại kinh đô Thăng Long ở tuổi 86, được truy tặng Việt Quốc công | Được tôn vinh trong Tứ bất tử của võ công dân tộc và lập đền thờ khắp nơi |
Mười chín năm trấn nhậm Thanh Hóa và chùa Linh Xứng
Năm Nhâm Tuất (1082), ở tuổi sáu mươi tư, Thái úy Lý Thường Kiệt được vua Lý Nhân Tông cử vào làm Tổng trấn châu Ái (tức trấn Thanh Hóa) suốt mười chín năm liên tục (1082 – 1101).
Là một cư sĩ Phật giáo uyên thâm gắn bó với dòng thiền Thảo Đường và Tỳ Ni Đa Lưu Chi thời Lý, trong thời gian trấn nhậm Thanh Hóa, Lý Thường Kiệt đã trực tiếp đứng ra quy hoạch và xây dựng ngôi chùa Báo Ân trên núi An Hoạch (năm 1099) cùng ngôi chùa Linh Xứng trên núi Ngưỡng Sơn (xã Hà Ngọc, huyện Hà Trung ngày nay).
Quy hoạch 24 lộ và những năm tháng tận hiến
Bên cạnh công lao tại địa phương, Lý Thường Kiệt còn đóng góp to lớn vào việc hoàn thiện thể chế hành chính trung ương của quốc gia Đại Việt. Dưới sự tham mưu của ông và các đại thần như Lê Văn Thịnh (sau thời kỳ bang giao đòi lại đất Quảng Nguyên năm 1084), toàn bộ lãnh thổ Đại Việt được quy hoạch bài bản thành 24 lộ cùng các phủ, châu miền núi, kết nối chặt chẽ với trung tâm kinh thành Thăng Long – nơi tọa lạc các công trình biểu tượng như chùa Một Cột và khu vực Đoan Môn Hoàng thành Thăng Long.
Năm Tân Tỵ (1101), khi đã bước sang tuổi tám mươi ba, Lý Thường Kiệt được vua Lý Nhân Tông triệu về kinh đô Thăng Long giữ chức Nội thị Phán thủ kiêm Hành điện Nội ngoại Đô tri sự, tiếp tục làm chỗ dựa tinh thần tối cao cho triều đình.

Tư tưởng nhân nghĩa và khát vọng hòa bình của Lý Thường Kiệt
Xuyên suốt cuộc đời hơn sáu thập niên cầm quân và trị nước, cốt lõi tư tưởng của Việt Quốc công Lý Thường Kiệt luôn là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ý thức chủ quyền quốc gia bất khả xâm phạm và tinh thần nhân đạo, yêu chuộng hòa bình sâu sắc.
Học thuyết tự vệ chủ động và hòa hiếu bang giao
Nhiều học giả nghiên cứu lịch sử quân sự Việt Nam nhận định Lý Thường Kiệt là người đặt nền móng lý luận và thực tiễn cho nghệ thuật khởi chiến đúng lúc và kết thúc chiến tranh đúng thời điểm để gìn giữ hòa bình lâu dài.
Lý giải về quyết sách giảng hòa đầy nhân văn ấy của Lý Thường Kiệt, sử sách ghi rõ ông quan niệm dùng biện sĩ bàn hòa để không nhọc tướng tá, khỏi tốn xương máu của nhân dân hai nước mà vẫn bảo toàn được tôn miếu và chủ quyền quốc gia. Cách hành xử cao thượng ấy sau này đã được Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn thời Trần, vua Lê Thái Tổ thời Hậu Lê và Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng Đại tướng Văn Tiến Dũng trong thời đại mới kế thừa và phát huy thành truyền thống ngoại giao hòa bình đặc sắc của dân tộc Việt Nam.
Sự ngưỡng mộ của sử gia và hậu thế Việt Nam
Khi Thái úy Lý Thường Kiệt qua đời năm 1105, vua Lý Nhân Tông vô cùng thương tiếc, truy tặng ông chức Nhập nội Điện đô tri Kiểm hiệu Thái úy Bình chương Quân quốc Trọng sự, tước Việt Quốc công, cấp thực ấp một vạn hộ và cho người em ruột là Ngô Thường Hiến được kế phong tước Hầu.
Trải qua các triều đại Trần, Hậu Lê và Nguyễn, các nhà sử học từ Ngô Sĩ Liên cho tới Phan Huy Chú và người kế tục xuất sắc trong thế kỷ mười hai là Thái phó Tô Hiến Thành đều lấy tấm gương trung thành, liêm khiết và tài thao lược của Lý Thường Kiệt làm khuôn mẫu cho bậc lương đống trụ cột của triều đình.
Hệ thống đền thờ Lý Thường Kiệt tại Hà Nội và các tỉnh thành
Để tưởng nhớ công ơn to lớn của vị Quốc công vương triều Lý, nhân dân tại quê hương Thăng Long – Hà Nội cũng như các địa phương gắn liền với phòng tuyến Như Nguyệt và trấn Thanh Hóa đã lập nhiều đền thờ phụng tự quanh năm khói hương.
Di tích thờ tự tại quê hương Thăng Long
Ngay sau khi Lý Thường Kiệt qua đời, người dân phường Thái Hòa và làng Cơ Xá (vùng đất ven sông Hồng thuộc kinh thành Thăng Long) đã lập đền thờ ông làm Phúc thần bản cảnh. Tại trung tâm quận Hoàn Kiếm, gần khu vực Hồ Hoàn Kiếm và nhà tù Hỏa Lò, tuyến đại lộ mang tên Lý Thường Kiệt rợp bóng cây cổ thụ là một trong những trục đường văn hóa – lịch sử trang trọng nhất của Thủ đô Hà Nội.
Đền thờ tại Bắc Ninh và Hà Trung Thanh Hóa
Bên cạnh các di tích tại Hà Nội, hai trung tâm tưởng niệm lớn nhất gắn liền với sự nghiệp của Lý Thường Kiệt nằm tại tỉnh Bắc Ninh và tỉnh Thanh Hóa. Tại xã Tam Giang, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh – tâm điểm của phòng tuyến Như Nguyệt năm 1077, bên cạnh quần thể đền Đô thờ tám vị vua nhà Lý, Khu di tích đền thờ và tượng đài Thái úy Lý Thường Kiệt được xây dựng bề thế bên bờ sông Cầu lịch sử, nơi hằng năm diễn ra lễ hội truyền thống tôn vinh hào khí Nam quốc sơn hà.
Tại xã Hà Ngọc, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa, quần thể Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia Đền thờ Lý Thường Kiệt và chùa Linh Xứng tọa lạc dưới chân núi Ngưỡng Sơn bên bờ sông Lèn vẫn lưu giữ nguyên vẹn dấu tích mười chín năm trấn nhậm thanh liêm, nhân hậu của ông.
Hơn chín thế kỷ đã trôi qua, bản tuyên ngôn sông núi nước Nam và cuộc đời tận hiến vì dân vì nước của Thái úy Lý Thường Kiệt vẫn tỏa sáng rực rỡ trong lịch sử văn hiến Thăng Long – Đại Việt. Trên hành trình số hóa và gìn giữ di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Hà Nội NSSC trân trọng giới thiệu những tư liệu chính sử chuẩn xác về bậc danh tướng kiệt xuất của Thủ đô ngàn năm văn hiến tới độc giả.
NSSC Hà Nội
hanoi.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hà Nội.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Hà Nội.
Bài liên quan
Chè lam Thạch Xá - Vị ngọt dẻo thơm bên chân núi chùa Tây Phương
Chè lam Thạch Xá kết tinh vị dẻo thơm của bột bỏng nếp cái hoa vàng, mật mía, gừng tươi và lạc rang, tạo nên thức quà trứ danh dưới chân núi chùa Tây Phương.
Danh nho Lương Văn Can - Người thầy khai mở trường Đông Kinh Nghĩa Thục và đạo làm giàu Việt
Danh nho Lương Văn Can (1854–1927) quê làng Nhị Khê Hà Nội là vị Thục trưởng sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục và tác giả bộ sách Thương học phương châm.
Làng đúc đồng Ngũ Xã - Tuyệt kỹ đúc đồng liền khối bên hồ Trúc Bạch
Làng đúc đồng Ngũ Xã bên hồ Trúc Bạch lưu giữ hơn bốn thế kỷ nghệ thuật đúc đồng kinh kỳ với kiệt tác tượng Phật A Di Đà liền khối tại chùa Thần Quang.




